B\u00fclent Okay<\/p>\n\n\n\n
Anahtar Kelimeler:<\/strong> \u00c7in Seddi, Orta Asya, T\u00fcrk Tarihi, Mo\u011follar, \u00c7inliler, T\u00fcrkler<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi denilince, da\u011flar\u0131n \u00fczerinde uyuyakalm\u0131\u015f bir ejderha gibi uzay\u0131p giden bir yap\u0131 akl\u0131m\u0131za gelir. Belki \u00c7in’e gidip, bu g\u00f6rkemli yap\u0131y\u0131 g\u00f6renlerimizin say\u0131s\u0131 pek fazla de\u011fildir. Ama, mutlaka bir resmini g\u00f6rm\u00fc\u015f\u00fczd\u00fcr. \u00c7in hakk\u0131nda fazla bir \u015fey bilmeyen bir ki\u015fi bile, en az\u0131ndan \u00c7in Seddi’nin varl\u0131\u011f\u0131ndan haberdard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ancak, bu g\u00f6rkemli yap\u0131 hakk\u0131nda bildiklerimiz \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. Orta Asya T\u00fcrk tarihi ile birlikte s\u0131k\u00e7a ad\u0131 ge\u00e7en bu yap\u0131 hakk\u0131nda bildiklerimiz ne yaz\u0131k ki, ansiklopedik bilgilerle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ansiklopedilerin ve baz\u0131 tarih kitaplar\u0131n\u0131n verdi\u011fi bilgiyi k\u0131saca \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz: “3.000 kilometre uzunlu\u011funda ve 6 metre y\u00fcksekli\u011findeki bu duvar, kuzeyden \u00c7in \u00fczerine aral\u0131ks\u0131z ak\u0131nlar yapan T\u00fcrkleri ve Mo\u011follan durdurmak amac\u0131yla yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.” Burada verilen rakamlarda baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler olabilir ama, anlat\u0131m\u0131n \u00f6z\u00fcnde bir de\u011fi\u015fiklik olmaz. Hatta baz\u0131 ki\u015filer taraf\u0131ndan bir \u00f6v\u00fcnme nedeni olarak alg\u0131lan\u0131r ve “korkak \u00c7inlilerin, T\u00fcrklerden ne kadar \u00e7ok korktuklar\u0131” gururla ifade edilir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi’nin hangi ama\u00e7lar i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce, bu yap\u0131 hakk\u0131nda k\u0131sa bilgiler vermek Liiyorum.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi’nin \u00c7ince ad\u0131, “On Bin Li Uzunlu\u011fundaki Duvar”d\u0131r. Kilometre olarak ifade edilirse, yakla\u015f\u0131k 6.700 kilometre uzunluktad\u0131r. Temeldeki geni\u015fli\u011fi 6.5 metre olan duvar\u0131n \u00fcst k\u0131s\u0131mdaki geni\u015fli\u011fi ise 5.7 metredir. Duvar\u0131n yerden y\u00fcksekli\u011fi genelde 8.5 metre olup, \u00f6nemli ge\u00e7itlerin ve b\u00fcy\u00fck kap\u0131lar\u0131n bulundu\u011fu yerlerde 12 metreye ula\u015fmaktad\u0131r. Da\u011flar\u0131n y\u00fcksek zirvelerinde ise bu y\u00fcksekli\u011fin 1.5-2 metreye kadar d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc de olmaktad\u0131r. Bur\u00e7lann y\u00fcksekli\u011fi 1-1.7 metre dolay\u0131ndad\u0131r. Baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri ta\u015ftan ve baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri de kerpi\u00e7ten yap\u0131lm\u0131\u015f bu yap\u0131n\u0131n, uzaydan \u00e7\u0131plak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ileri s\u00fcr\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Genelde \u00c7in Seddi’nin, Ch’in Shih Huang d\u00f6neminde M.\u00d6. 215 y\u0131l\u0131nda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kabul edilmektedir [1<\/a>]. Ger\u00e7ekte ise, \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131daha eskiye dayanmaktad\u0131r. Sava\u015fan Beylikler D\u00f6nemi’nde, M.\u00d6. 7. y\u00fczy\u0131lda birbirleriyle k\u0131yas\u0131ya sava\u015fan yedi derebeylik vard\u0131r. Bu derebeylikler, da\u011f ve \u0131rmak gibi do\u011fal s\u0131n\u0131rlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 yerlere y\u00fcksek duvarlar yapt\u0131rarak, s\u0131n\u0131rlann\u0131 belirlerlerdi. \u0130lk duvar, M.O. 657 y\u0131l\u0131nda Ch’u derebeyli\u011fi taraf\u0131ndan yapt\u0131nlm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonralar\u0131, M.\u00d6. 6. ve 5. y\u00fczy\u0131llarda, ba\u015fta Ch’i derebeyli\u011fi olmak \u00fczere di\u011fer derebeylikler de s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirleyen duvarlar yapt\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. B\u00f6ylece, \u00c7in Seddi’nin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc daha o zamanlarda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oluyordu. Bu d\u00f6nemlerde yap\u0131lan duvarlara “i\u00e7 duvar”; sonradan M.\u00d6. 4. y\u00fczy\u0131lda, Hun (Hsiung Nu)lar ile s\u0131n\u0131r kom\u015fusu olan kuzeydeki Yen, Chao, Ch’in, Wei ve Han derebeylikleri taraf\u0131ndan yapt\u0131r\u0131lan duvarlara ise “d\u0131\u015f duvar” ad\u0131 verilmektedir.<\/p>\n\n\n\n M.\u00d6. 221 tarihinde Ch’in derebeyli\u011fi, di\u011fer 6 derebeyli\u011fi yenerek \u00fclkede siyasi birli\u011fi sa\u011flam\u0131\u015f ve Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131’n\u0131 kurmu\u015ftur. \u00dclkede siyasi birli\u011fin sa\u011flanmas\u0131ndan sonra, general Meng T’ien komutas\u0131ndaki 300.000 ki\u015filik bir ordu M.\u00d6. 215 y\u0131l\u0131nda Hunlann \u00fczerine y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f ve onlar\u0131 kuzeye \u00e7ekilmeye zorlam\u0131\u015ft\u0131r. Sar\u0131 Irma\u011f\u0131n kuzeye do\u011fru yapt\u0131\u011f\u0131 k\u0131vnm\u0131n i\u00e7inde kalan verimli He Han b\u00f6lgesi \u00c7inlilerin eline ge\u00e7mi\u015f ve bu b\u00f6lgeye, “Ch’in Devletinin Yeni Topra\u011f\u0131” anlam\u0131na gelen Hsin Ch’in Chung ad\u0131 verilmi\u015ftir[2<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Hunlar kuzeye s\u00fcr\u00fcld\u00fckten sonra Yen, Chao, Ch’in, Wei ve Han derebeylilderi aras\u0131nda daha \u00f6nceki d\u00f6nemlerde yap\u0131lm\u0131\u015f duvarlar birle\u015ftirilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu arada, gerekli onanmlar da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ch’in derebeyli\u011finin rakibi durumunda olan 6 derebeyli\u011fe mensup 30.000 aile, Hunlardan ele ge\u00e7irilen bu b\u00f6lgeye yerle\u015ftirilmi\u015f ve Meng T’ien komutas\u0131ndaki askerlerle birlikte \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131nlm\u0131\u015flard\u0131r. Zorunlu Bedenen \u00c7al\u0131\u015fma Y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc gere\u011fi \u00c7in Seddi yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan \u0131 milyondan fazla i\u015f\u00e7inin yan\u0131s\u0131ra, pek \u00e7ok su\u00e7lu, su\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00c7in Seddi’nin yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015farak \u00f6demi\u015flerdir[3<\/a>]. Ancak, i\u015f\u00e7i gereksinimi artt\u0131k\u00e7a, su\u00e7suz insanlara \u00e7e\u015fitli su\u00e7lar y\u00fcklenerek bu b\u00f6lgeye g\u00f6nderilmi\u015ftir ve \u00c7in Seddi yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131nlm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi’nin yap\u0131m\u0131 M.O. 210 y\u0131l\u0131na, Ch’in Shih Huang’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar aral\u0131ks\u0131z s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. H\u00fck\u00fcmdann \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, general Meng T’ien’in g\u00fcc\u00fcnden korkan ba\u015fvezir, sanki h\u00fck\u00fcmdar\u0131n emriymi\u015f gibi Meng T’ien’e “intihar etme cezas\u0131” bildirir. Meng T’ien ihtihar eder. Meng T’ien’in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra bu b\u00f6lgedeki askerlerin ve \u00c7inli ailelerin \u00e7o\u011fu buralardan ka\u00e7arlar.<\/p>\n\n\n\n M.\u00d6. 2o6 y\u0131l\u0131nda Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 sona erer ve Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 kurulur. Yeni kurulan Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde \u00c7in \u00e7ok g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir durumdad\u0131r. Hunlar\u0131n ise \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131 bu d\u00f6nemde, \u00c7inliler zorunlu olarak bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir siyaset izlerler. Hunlarla akrabal\u0131k ili\u015fkisi kurmak i\u00e7in prensesler ve \u00e7e\u015fitli hediyeler g\u00f6nderirler. Bu bar\u0131\u015f d\u00f6neminde \u00c7in Seddi aralar\u0131nda s\u0131n\u0131r olarak kabul edilmi\u015ftir. Seddin kuzeyi g\u00f6\u00e7ebelere, g\u00fcneyi ise tar\u0131mla u\u011fra\u015fan \u00c7inlilere aittir[4<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde de, Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde ba\u015flat\u0131lan su\u00e7lular\u0131 kuzeye s\u00fcrg\u00fcn etme ve \u00c7in Seddi yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma sistemi devam ettirilmi\u015ftir. \u00c7in Seddi’nin yap\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcrken, bir yandan da do\u011fal etkilerle y\u0131k\u0131lan ve y\u0131pranan yerleri de s\u00fcrekli olarak onar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Onar\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, sonraki hanedanl\u0131klar taraf\u0131ndan da devam ettirilmi\u015ftir. Bu onanmlardan en \u00f6nemlisi 14.-17. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren Ming Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde yap\u0131lan onar\u0131md\u0131r. Mo\u011follarm \u00c7in’den at\u0131lmas\u0131ndan sonra, b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc harap olmu\u015f \u00c7in Seddi, sanki yeni ba\u015ftan yap\u0131lm\u0131\u015f\u00e7as\u0131na b\u00fcy\u00fck bir onanmdan ge\u00e7irilmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ula\u015fan \u00c7in Seddi’nin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Ming Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Buraya kadar, \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131nda k\u0131sa ve \u00f6z bilgiler vermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. \u015eimdi de, \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f nedenlerine de\u011finelim. Her ne kadar kuzeydeki T\u00fcrklerin ve Mo\u011follar\u0131n \u00c7in’e yapt\u0131klar\u0131 ak\u0131nlar\u0131 durdurmak i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyorsa da, milyonlarca \u00c7inlinin ya\u015fam\u0131 pahas\u0131na yap\u0131lan bu g\u00f6rkemli yap\u0131n\u0131n sadece savunma amac\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek pek inand\u0131r\u0131c\u0131 olamaz.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131ndaki siyasi neden, askeri nedenden daha \u00f6n plandad\u0131r. Kan\u0131m\u0131zca, bu duvar\u0131n yap\u0131l\u0131\u015f\u0131ndaki temel ama\u00e7, bir tar\u0131m toplumu olan \u00c7inlilerle g\u00f6\u00e7ebe uluslar aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r\u0131 belirlemektir. Bu kan\u0131ya nas\u0131l vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6rnelderle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in’de siyasi birli\u011fin sa\u011flanmas\u0131ndan sonra, \u00fclkenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 h\u0131zla geni\u015flemi\u015ftir. Do\u011fuda ve g\u00fcneyde denizle, bat\u0131da ise y\u00fcksek platolarla s\u0131n\u0131rolmu\u015ftur. Kuzeyde ise San Irmak (Huang Ho) ve Karanl\u0131k Da\u011flar’dan (Yin Shan) sonra hi\u00e7 bir do\u011fal s\u0131n\u0131r yoktur. Bu b\u00f6lgedeki s\u0131n\u0131r\u0131 belirlemek i\u00e7in, \u00f6nceki d\u00f6nemlerde yap\u0131lm\u0131\u015f duvarlar\u0131n birle\u015ftirilmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. B\u00f6ylece ortaya \u00c7in Seddi \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Biliyoruz ki, \u00c7inliler sahip olduklar\u0131 topraklar\u0131, kentleri ve k\u00f6yleri duvarlarla \u00e7evirmeden duramazlar. \u0130lk bak\u0131\u015fta sadece savunma amac\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 izlenimi veren bu duvarlar\u0131n daha ba\u015fka i\u015flevleri de vard\u0131r. Asl\u0131nda hi\u00e7 bir duvar a\u015f\u0131lmaz de\u011fildir. Ama \u00c7inliler, duvar i\u00e7inde kendilerini daha g\u00fcvende hissetmektedirler.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi’nin yap\u0131lmas\u0131yla Ch’in Shih Huang’\u0131n g\u00f6\u00e7ebe uluslara vermek istedi\u011fi mesaj \u015fudur: “Bu duvar bizim aram\u0131zdaki s\u0131n\u0131r\u0131 belirlemektedir. Bu duvar\u0131n i\u00e7 taraf\u0131 bize, d\u0131\u015f taraf\u0131 size aittir. Bu duvar\u0131 a\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z ve topraklar\u0131m\u0131za sald\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z s\u00fcrece, biz sizin ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131za kar\u0131\u015fmay\u0131z.”<\/p>\n\n\n\n Ch’in Shih Huang, \u00fclkesinin her yerinde ayn\u0131 standartlara uyulmas\u0131n\u0131 istemi\u015f ve bu konuda \u00e7e\u015fitli uygulamalar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Yollar\u0131n geni\u015fli\u011fi, tekerleklerin \u00e7ap\u0131 ve dingil aral\u0131klar\u0131 hep bir standarda ba\u011flanm\u0131\u015f ve t\u00fcm \u00fclkede ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcler kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun i\u00e7in de, \u00f6ncelikle \u00fclkenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Daha \u00f6nce de de\u011findi\u011fimiz gibi, \u00c7in Seddi’nin yap\u0131lmas\u0131na Meng T’ien komutas\u0131ndaki ordunun Hunlar\u0131 kuzeye \u00e7ekilmeye zorlamas\u0131ndan sonra ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde \u00c7inliler, gerek askeri ve gerekse ekonomik a\u00e7\u0131dan \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Hunlar, \u00c7in i\u00e7in bir tehlike olu\u015fturmamaktad\u0131r. Hunlar\u0131 kolayl\u0131kla kuzey bozk\u0131rlar\u0131na s\u00fcrebilen \u00c7inlilerin, b\u00f6ylesine uzun bir u\u011fra\u015f\u0131 gerektiren ve son derece pahal\u0131ya \u00e7\u0131kan bu duvar\u0131 sadece Hunlardan korktuklar\u0131 i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek pek inand\u0131r\u0131c\u0131 olamaz. E\u011fer Hunlar\u0131n \u00e7ekildikleri topraklar verimli olsayd\u0131, \u015f\u00fcphesiz Meng T’ien komutas\u0131ndaki ordu Hunlar\u0131 rahat b\u0131rakmaz, daha ileriye s\u00fcrmenin yollar\u0131n\u0131 arard\u0131. Hunlar en verimli topraklar\u0131n\u0131 \u00c7inlilere kapt\u0131rd\u0131ktan sonra, verimsiz kuzey bozk\u0131rlar\u0131na \u00e7ekilmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Diyebiliriz ki \u00c7in Seddi, verimli topraklarla, verimsiz topraklar aras\u0131nda da bir s\u0131n\u0131r te\u015fkil etmektedir.<\/p>\n\n\n\n Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131’ndan sonra kurulan Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde ise, durum bunun tam tersidir. Hunlar \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcrler. Hi\u00e7 bir engel onlar\u0131 durduramaz. Bu d\u00f6nemde Hunlar, diledikleri zaman \u00c7in Seddi’ni a\u015fm\u0131\u015flar ve \u00c7in topraklar\u0131na girmi\u015flerdir. \u00c7inlilere kapt\u0131rd\u0131klan He Han b\u00f6lgesinde rahat\u00e7a at ko\u015fturmu\u015flard\u0131r. Ch’in Shih Huang, \u00fclkenin t\u00fcm g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00c7in Seddi, saray, yol ve an\u0131t mezar gibi yerlere harcad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yeni kurulan Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok yoksuldur. Yoksullu\u011fun hangi boyutta oldu\u011funu anlamak i\u00e7in, verece\u011fimiz \u00f6rne\u011fin yeterli olaca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmdann\u0131n saltanat arabas\u0131na ko\u015fmak i\u00e7in ayn\u0131 renkte d\u00f6rt adet at bulamazlar. Ba\u015fvezir ve generaller ise ancak \u00f6k\u00fcz arabas\u0131na binebilmektedirler[5<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Hunlardan \u00e7ekinen \u00c7inliler, Hunlarla iyi ge\u00e7inmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar ve onlarla akrabal\u0131k ili\u015fkileri kurmu\u015flard\u0131r. Onlara prensesler ve \u00e7e\u015fitli hediyeler g\u00f6ndermi\u015flerdir. Bu d\u00f6nemde Hunlar ile \u00c7inliler bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Zaten, \u00c7in Seddi \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olan Hunlan durdurabilecek bir engel durumunda da de\u011fildir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bu d\u00f6nemde de \u00c7in Seddi’nin savunmaya y\u00f6nelik bir i\u015flevi yoktur. Yap\u0131lan anla\u015fma gere\u011fi, Hunlar ile \u00c7inliler aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r\u0131 belirlemeye yaramaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde uygulanan sert yasalar, “bedenen \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc”n\u00fcn dayan\u0131lmaz boyutlarda artt\u0131r\u0131lmas\u0131 ve vergilerin \u00e7ok y\u00fcksek olmas\u0131 nedeniyle, halk ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 topraklar\u0131 terkederek kuzeye, bask\u0131 ve zulm\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelere ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ka\u00e7mak isteyen halk i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck, engel, \u00f6nlerinde y\u00fckselen \u00c7in Seddi’dir.<\/p>\n\n\n\n Han Tarihi i\u00e7indeki Ekonomi Kay\u0131tlar\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n kurulmas\u0131ndan sonra, zorunlu bedenen \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn eski d\u00f6nemlere g\u00f6re 30 kat artt\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131ca, vergi gelirlerinde de eskiye oranla 20 kat bir art\u0131\u015f oldu\u011fu anlat\u0131lmaktad\u0131r[6<\/a>],[7<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bedenen \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc uyar\u0131nca \u00c7inli halk\u0131n hangi i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131nld\u0131klanna bir g\u00f6z atal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n a) \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6rev alan i\u015f\u00e7ilerin say\u0131s\u0131 L000.000 dan fazlad\u0131r. Bu i\u015f\u00e7ilerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kontrol eden ve ka\u00e7malann\u0131 \u00f6nlemelde g\u00f6revli asker say\u0131s\u0131 ise 300.000 dir.<\/p>\n\n\n\n b) “A Fang Saray\u0131” yap\u0131m\u0131nda 700.000 i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015ft\u0131nlm\u0131\u015ft\u0131r. Ah\u015faptan yap\u0131lan bu saray, Han d\u00f6nemindeki bir i\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda tamamen yanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n c) Ch’in Shih Huang i\u00e7in yap\u0131lan b\u00fcy\u00fck an\u0131 t mezar\u0131n yap\u0131m\u0131nda 700.000 den fazla i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ch’in Shih Huang’\u0131n h\u00fck\u00fcmdar olmas\u0131ndan hemen sonra ba\u015flanan bu an\u0131t mezar\u0131n yap\u0131m\u0131 30 y\u0131 l s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1974 y\u0131 l\u0131nda yap\u0131 lan kaz\u0131 sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re bu mezar\u0131 n yeralt\u0131 saray\u0131n\u0131n kaplad\u0131\u011f\u0131 alan \u0131 84.000 m 2dir.<\/p>\n\n\n\n d) Ch’in Shih Huang, iktidarda kald\u0131\u011f\u0131 12 y\u0131l i\u00e7inde 5 kez t\u00fcm \u00fclkeyi kapsayan geziler yapm\u0131\u015ft\u0131 r. Arabas\u0131 ile ge\u00e7ece\u011fi yerlere muntazam yollar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 r. Bu yollar\u0131 n yap\u0131m\u0131nda da y\u00fcz binlerce i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015f t\u0131 r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 r.<\/p>\n\n\n\n Sava\u015fan Beylilder D\u00f6nemi’nde \u00fclke n\u00fcfusunun \u0131 o milyon dolay\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilmektedir[8<\/a>]. Demek ki, Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemindeki n\u00fcfus, yakla\u015f\u0131k olarak to milyon kadard\u0131r. G\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi, sadece biraz \u00f6nce de\u011findi\u011fimiz i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 n say\u0131s\u0131 3.000.000 dan fazlad\u0131 r. Yani, \u00fclke n\u00fcfusunun yakla\u015f\u0131 k 1\/3 \u00fc bu gibi i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rdmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde uygulanan sert yasalar ve ac\u0131mas\u0131z uygulamalar nedeniyle halk, kapana s\u0131 k\u0131\u015fm\u0131\u015f birer k\u00f6le durumuna gelmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde uygulanan cezalardan birka\u00e7 \u00f6rnek vererek, halk\u0131 n i\u00e7inde bulundu\u011fu duruma biraz a\u00e7\u0131 kl\u0131k getirelim.<\/p>\n\n\n\n 1) M.\u00d6. 356 y\u0131 l\u0131nda Shan Yang taraf\u0131 ndan uygulamaya konulan ceza sistemine g\u00f6re, 15 aile bir grup olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu aileler, su\u00e7 i\u015flenmemesi i\u00e7in birbirlerini s\u0131 k\u0131 kontrol etmek zorundayd\u0131lar. E\u011fer bir ki\u015fi su\u00e7 i\u015flerse, bunu bildi\u011fi halde g\u00f6revlilere bildirrneyen aile ya da ailelerin fertleri k\u0131 l\u0131\u00e7la bellerinden ikiye bi\u00e7ilerek \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcrlerdi. Su\u00e7luyu saklayan ailenin fertleri de, d\u00fc\u015fmana teslim olmu\u015f vatan hainli\u011fiyle bir tutulur ve idam edilirdi [9<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Ba\u015fka birinin i\u015fledi\u011fi su\u00e7 nedeniyle ailecek \u00f6l\u00fcme mahkum olmak, insanlar\u0131n kolay kolay kabullenecekleri bir durum de\u011fildir. Herkes bu \u00fclkeden, bu y\u00f6netimden ka\u00e7\u0131 p can\u0131n\u0131 kurtarmaya bak\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n 2) Yine bu d\u00f6nemde uygulanan bir yasaya g\u00f6re, e\u011fer bir askeri birlik, varmas\u0131 gerekti\u011fi yere tam zaman\u0131nda varamazsa, komutan\u0131ndan askerine kadar hepsi \u00f6l\u00fcme mahkum edilirlerdi. Bu nedenle, \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lacaldarm\u0131 anlayan askerler genellikle kuzeye ka\u00e7arlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n son d\u00f6nemlerinde, goo ki\u015filik bir birlik \u015fiddetli ya\u011fmur nedeniyle g\u00f6rev yerine zaman\u0131nda ula\u015famaz. \u00f6lmek istemeyen bu askerler, devletin de zay\u0131f olmas\u0131ndan cesaret alarak y\u00f6netime ba\u015fkald\u0131r\u0131rlar. Bu ba\u015fkald\u0131r\u0131 zamanla b\u00fcy\u00fcr ve Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n sona ermesine neden oluri[10<\/a>].<\/p>\n\n\n\n 3) M.\u00d6. 746 y\u0131l\u0131nda (Ch’un Ch’iu D\u00f6nemi) ba\u015flayan ancak, Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde \u00e7ok daha ac\u0131mas\u0131zca uygulanan bir ceza sistemi daha vard\u0131r. Bu ceza sistemine g\u00f6re, su\u00e7lunun ailesi ve bu aile ile akrabal\u0131k ili\u015fkisi olan aileler toptan idam edilirlerdi<\/p>\n\n\n\n Burada k\u0131saca, bu d\u00f6nemde uygulanan baz\u0131 ceza sistemlerine de\u011findik. Anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi halk, s\u00fcrekli olarak \u00f6l\u00fcm korkusu ile birlikte ya\u015famaktad\u0131r. Kald\u0131 ki, s\u00f6zkonusu cezalann uygulan\u0131\u015f bi\u00e7imleri ise, akla hayale gelmeyecek derecede korkun\u00e7tur.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde, \u00fclkenin t\u00fcm ekonomik ve insan g\u00fcc\u00fc \u00c7in Seddi’nin, saraylar\u0131n, yollar\u0131n ve b\u00fcy\u00fck an\u0131t mezar\u0131n yap\u0131m\u0131 i\u00e7in seferber edilmi\u015ftir. Zorunlu \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcresinin artt\u0131r\u0131lmas\u0131, vergilerin y\u00fckseltilmesi, haks\u0131z yere su\u00e7lanarak s\u0131n\u0131r boylar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaya mahkum olmak ve s\u00fcrekli olarak \u00f6l\u00fcm korkusu ile ya\u015famak, \u00c7in halk\u0131n\u0131 can\u0131ndan bezdirmi\u015ftir. \u00d6nlerinde ise sadece bir tek kurtulu\u015f umudu vard\u0131r, Hun topraklar\u0131na ka\u00e7\u0131p, buralarda yeni bir ya\u015fam d\u00fczeni kurmak. Yap\u0131lan \u00c7in Seddi ise, b\u00fct\u00fcn bu insanlar\u0131n ka\u00e7mas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f bir hapisane duvar\u0131na benzemektedir. Buna ra\u011fmen, kuzeye ka\u00e7anlar\u0131n say\u0131s\u0131 hi\u00e7 de az de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n Han Tarihi (Han Shu) i\u00e7indeki Hun Kay\u0131tlan’nda; Hunlar\u0131n i\u00e7inde \u00e7ok say\u0131da “Ch’in’li” bulundu\u011fundan s\u00f6z edilmektedir. Yen Shih Ku ad\u0131ndaki tarih\u00e7i de, “Ch’in’li” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne a\u00e7\u0131klarken, \u015f\u00f6yle bir ifade kullanmaktad\u0131r: “Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde \u00e7ok say\u0131da \u00c7inli Hunlara ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde, bu ki\u015filerin soyundan gelenlere “Ch’in’li” denilmektedir ” [11<\/a>]. Japon yazar Takeshi Kaiko’nun “Panik ve Ka\u00e7\u0131\u015f” adl\u0131 eserinde, \u00c7in Seddi’nin ve A Fang Saray\u0131’n\u0131n yap\u0131m\u0131nda zorla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan \u00c7inli halk\u0131n \u00e7ekti\u011fi s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 ve ac\u0131lar\u0131 ger\u00e7ekci bir dille anlatmaktad\u0131r. Ka\u00e7mak isteyenler, \u00c7inli askerler taraf\u0131ndan korkun\u00e7 i\u015fkencelerle \u00f6ld\u00fcr\u00fclmektedirler. \u00d6yk\u00fcn\u00fcn \u00c7inli kahraman\u0131 \u00f6yk\u00fcn\u00fcn sonunda \u015f\u00f6yle demektedir: “Kimseye g\u00fcvenmeden ka\u00e7mak ve bir Hunlu olmak, Bu, bulabildi\u011fim tek \u00e7\u0131kar yol. Hunlar beni aralar\u0131nda kabul edecekler mi bilmiyorum ama, her \u015feyi g\u00f6ze al\u0131p bunu deneyece\u011fim.” [12<\/a>]<\/p>\n\n\n\n Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde, bar\u0131\u015f i\u00e7inde olan \u00c7inliler ile Hunlar aras\u0131nda \u00c7in Seddi’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131 ile ilgili bir g\u00f6r\u00fc\u015fme ve bir \u00c7inli vezirin Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmleri Han Yuan Ti’ye sundu\u011fu rapor olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir.<\/p>\n\n\n\n M.\u00d6. 33 y\u0131l\u0131nda; ki Hunlar\u0131n zay\u0131f, \u00c7inlilerin g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131 bir d\u00f6nemdir. Hun lideri Hu Han Hsieh, yeni \u00c7in h\u00fck\u00fcmdanna ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in ziyarete geldi\u011finde kendisine \u00e7e\u015fitli hediyeler verilir. Hu Han Hsieh \u00e7ok memnun olur ve h\u00fck\u00fcmdara damat olmak istedi\u011fini ifade eder. Bunun \u00fczerine, saraydaki cariyelerden Wang Chao Ch\u00fcn ad\u0131ndaki bir k\u0131z, sanki prensesmi\u015f gibi Hun liderine e\u015f olarak verilir. Hu Han Hsi-eh, Han h\u00fck\u00fcmdar\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 te\u015fekk\u00fcr mektubunda, art\u0131k \u00c7in Seddi’ne gerek kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, seddin y\u0131k\u0131larak buradaki askerlerin ve g\u00f6revlilerin evlerine d\u00f6nmelerinin iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Hunlann, nesilden nesile \u00c7in s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 koruyacaklann\u0131, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n taht\u0131nda korkusuzca oturabilece\u011fini ifade eder.<\/p>\n\n\n\n Han Yuan Ti, bu konuyu tart\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in vezirlerine g\u00f6rev verir. Vezirler, b\u00f6yle bir \u00f6nerinin uygulanabilir oldu\u011fu konusunda fikir birli\u011fi i\u00e7in-dedirler. Yap\u0131lan \u00f6neriyi olumlu bulurlar. Ancak, s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerini ve g\u00f6\u00e7ebe uluslar\u0131 iyi tan\u0131yan Hou Ying ad\u0131ndaki bir vezir, bu \u00f6nerinin hi\u00e7 de san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi iyi bir \u00f6neri olmad\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131ndad\u0131r. Bu konuda haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bir raporu h\u00fck\u00fcmdara sunar. Han Tarihi i\u00e7indeki Hun Kay\u0131tlan b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer alan bu rapora bir g\u00f6z atal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n “Hunlar, Chou Hanedanl\u0131\u011f\u0131 ve Ch’in Hanedanl\u0131\u011f\u0131’ndan bu yana s\u00fcrekli olarak \u00c7in i\u00e7in tehlike olu\u015fturan bir ulustur. Zaman zaman \u00c7in’e sald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131’mn kurulu\u015f y\u0131llar\u0131nda B\u00fcy\u00fck Duvar (\u00c7in Seddi) bir s\u0131n\u0131r olarak kabul edilmi\u015fse de, Hunlar s\u0131k s\u0131k bu duvar\u0131 a\u015fm\u0131\u015flar ve eskiden kendi topraklar\u0131 olan bu b\u00f6lgede, sanki hala kendi topraklanym\u0131\u015f gibi at ko\u015fturmu\u015flar ve avlanm\u0131\u015flard\u0131r. Han Wu Ti d\u00f6neminde (M.\u00d6. 141-88) Hunlarla yap\u0131lan sava\u015flarda Hunlar yenilmi\u015f ve bu topraklar yeniden ele ge\u00e7irilmi\u015ftir. Hunlar tekrar B\u00fcy\u00fck Duvar’\u0131n kuzeyine at\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. S\u0131n\u0131ra askeri birlikler g\u00f6nderilmi\u015f ve B\u00fcy\u00fck Duvar yeni ba\u015ftan onanmdan ge\u00e7irilmi\u015ftir.”<\/p>\n\n\n\n Hou Ying, \u00c7in Seddi’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n sak\u0131ncalann\u0131 \u0131 o madde halinde anlatm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n 1. B\u00fcy\u00fck Duvan’\u0131n kuzeyi d\u00fcz bir arazidir. Burada a\u011fa\u00e7lar ve otlaklar az olup, genelde \u00e7\u00f6llerle kapl\u0131d\u0131r. Buralarda sert r\u00fczgarlar eser. Arazinin d\u00fcz ve \u00e7\u0131plak olmas\u0131 nedeniyle, Hunlann gizlenmeleri ve ani sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemeleri m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. B\u00fcy\u00fck Duvar’\u0131n g\u00fcneyinde ise y\u00fcksek da\u011flar ve derin vadiler bulunmaktad\u0131r. S\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde ya\u015fayanlar; bu b\u00f6lgeden ge\u00e7en Hunlardan a\u011flamayan\u0131n\u0131, g\u00f6rmediklerini s\u00f6ylerler. E\u011fer s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesindeki askerleri geri \u00e7ekersek, daha \u00f6nceleri Hunlara ait olan Karanl\u0131k Da\u011flar (Yin Shan) y\u00f6resini Hunlara geri vermi\u015f oluruz.<\/p>\n\n\n\n 2. Siz Hunlan yendiniz. Onlar\u0131 tamamen yok etmeyip, ya\u015famalar\u0131na izin verdiniz. Hunlar size m\u00fcte\u015fekkirdir. Size kar\u015f\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 ifade ediyorlar. Ancak bilmeniz gerekir ki, g\u00f6\u00e7ebe uluslar zay\u0131f olduklar\u0131 zaman kendilerini ac\u0131nd\u0131r\u0131rlar ve her \u015feye boyun e\u011ferler. Ama, g\u00fc\u00e7lendilderi zaman, ellerine f\u0131rsat ge\u00e7erse \u00e7ok sald\u0131rgan olurlar. Art\u0131k onlar\u0131 kontrol etmek m\u00fcmk\u00fcn olamaz. Ge\u00e7mi\u015fteki olaylar\u0131 unuturlar. \u015eu s\u0131ralar g\u00fcvenlik i\u00e7indeyiz ama, gelecekte meydana \u00e7\u0131kabilecek tehlikeyi unutmaman\u0131z gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n 3. Bildi\u011finiz gibi; e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f, yasalarla y\u00f6netilen sab\u0131rl\u0131 ve sessiz \u00c7inliler bile su\u00e7 i\u015flemektedirler. Onlar\u0131n su\u00e7 i\u015flemelerine engel olam\u0131yoruz. Hun halk\u0131 anla\u015fmaya uymazsa, Hunlann lideri onlar\u0131 nas\u0131l engelleyebilir? Onlar\u0131 durdurmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n\n\n\n 4. B\u00fcy\u00fck Duvar sadece Hunlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00f6nceleri derebeylilder aras\u0131nda yap\u0131lan bu duvar, derebeylerin birbirlerinin topraklar\u0131na sald\u0131rmalann\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, \u00e7e\u015fitli nedenlerle kendi topraklar\u0131n\u0131 terkederek \u00c7in topraklar\u0131na yerle\u015fmi\u015f olan g\u00f6\u00e7ebe halk\u0131n, memleketlerini \u00f6zleyerek geri d\u00f6nmelerini de \u00f6nlemektedir.<\/p>\n\n\n\n 5. S\u0131n\u0131r b\u00f6lgemizde Bat\u0131 Ch’iang (Hsi Ch’iang)’lar bulunmaktad\u0131r. S\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde g\u00f6rev yapan \u00c7inli g\u00f6revlilerin paray\u0131 \u00e7ok sevmeleri ve sadece kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri nedeniyle, bu ulus ile \u00c7inliler aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmalar hi\u00e7 eksik olmaz. \u00c7inliler, bat\u0131 Ch’iang’lar\u0131n mallar\u0131n\u0131, hayvanlar\u0131n\u0131, kad\u0131nlar\u0131n\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131rmaktad\u0131rlar. Bu nedenle, aralar\u0131nda d\u00fc\u015fmanl\u0131k vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n E\u011fer B\u00fcy\u00fck Duvar y\u0131k\u0131l\u0131rsa, eski d\u00fc\u015fmanl\u0131klar yeniden alevlenir ve \u00e7at\u0131\u015fmalar b\u00fcy\u00fck boyutlara ula\u015fabilir.<\/p>\n\n\n\n 6. Hunlarla yap\u0131lan sava\u015flar s\u0131ras\u0131nda \u00e7ok say\u0131da \u00c7inli asker Hunlann topraklar\u0131na ka\u00e7m\u0131\u015f ve oralara yerle\u015fmi\u015ftir. Bu askerlerin \u00c7in’de kalan aile bireyleri (\u00e7ocuklar\u0131, torunlar\u0131) yoksul bir ya\u015fam s\u00fcrmektedirler. Bu ki\u015filer atalar\u0131n\u0131 \u00f6zleyerek, daha iyi bir ya\u015fama kavu\u015fmak i\u00e7in Hunlara ka\u00e7abilirler. Onlara bu f\u0131rsat\u0131 vermi\u015f oluruz.<\/p>\n\n\n\n 7. S\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde ya\u015fayan zengin ve soylular\u0131n hizmetlerine bakan kad\u0131n ve erkek hizmet\u00e7iler \u00e7ok zor bir ya\u015fam s\u00fcrmektedirler. Ka\u00e7mak isteyenlerin say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a \u00e7oktur. Kendi aralar\u0131nda \u015f\u00f6yle konu\u015fmaktad\u0131rlar: “Hunlann memleketinde ya\u015fayan \u00e7ok g\u00fczelmi\u015f. \u00c7ok rahatm\u0131\u015f. Ama, elimizden d\u00fc\u015f kurmaktan ba\u015fka bir \u015fey gelmiyor.” B\u00fct\u00fcn engellemelere kar\u015f\u0131n, yine pek \u00e7ok ki\u015finin ka\u00e7may\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuyoruz. B\u00fcy\u00fck Duvar y\u0131k\u0131l\u0131rsa, ka\u00e7mak isteyen herkese f\u0131rsat tan\u0131m\u0131\u015f oluruz.<\/p>\n\n\n\n 8. \u00c7in’de pek \u00e7ok e\u015fkiya \u00e7eteleri bulunmaktad\u0131r. S\u0131k\u0131 bir takip oldu\u011funda, B\u00fcy\u00fck Duvar onlar\u0131n ka\u00e7mas\u0131na engel olmaktad\u0131r. B\u00f6ylece onlar\u0131 yakalamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olabiliyor. E\u011fer B\u00fcy\u00fck Duvar’\u0131 ortadan kald\u0131nrsak, bu \u00e7eteler yakalanmaktan korkmayacaklan i\u00e7in \u00e7ok daha fazla su\u00e7 i\u015fleyecekler ve daha ac\u0131mas\u0131z olacaklard\u0131r. Yakalamak istedi\u011fimiz zaman rahat\u00e7a kuzeye ka\u00e7abileceklerdir.<\/p>\n\n\n\n 9. B\u00fcy\u00fck Duvar yap\u0131lal\u0131 \u0131 oo y\u0131ldan fazla oluyor. \u00c7ok say\u0131da ki\u015finin ya\u015famlar\u0131 pahas\u0131na, uzun s\u00fcren \u00e7abalar sonucunda tamamlanabilmi\u015ftir. Baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri ta\u015ftan yap\u0131lan bu duvar e\u011fer korunmazsa, bir s\u00fcre sonra harap olur. G\u00fcn\u00fcn birinde bu duvara gereksinme duyarsak, eski durumuna getirmek \u00e7ok uzun zaman al\u0131r ve i\u015f i\u015ften ge\u00e7mi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n 10. B\u00fcy\u00fck Duvar’\u0131 ve s\u0131n\u0131r\u0131 korumakla g\u00f6revli askerlerimizi geri \u00e7ekerek, kuzey s\u0131n\u0131rlanm\u0131z\u0131n korunmas\u0131n\u0131 Hunlara teslim edersek, Hun lideri bize iyilik yapt\u0131\u011f\u0131 fikrine kap\u0131lacakt\u0131r. Biz ise ona bor\u00e7lanaca\u011f\u0131z. Hunlar, yapt\u0131klar\u0131 i\u015f i\u00e7in bizden baz\u0131 isteklerde bulunacaklard\u0131r. Onlar\u0131 tatmin edemezsek ne yapacaklar\u0131n\u0131, nas\u0131l davranacaklann\u0131 \u015fimdiden bilebilir miyiz?…<\/p>\n\n\n\n H\u00fck\u00fcmdar bu raporu okuyunca, Hunlar taraf\u0131ndan \u00f6nerilen \u00c7in Seddi’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve burada g\u00f6rev yapan askerlerin da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 konusunun bir daha tart\u0131\u015f\u0131lmamas\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. Hunlara verilecek uygun bir yan\u0131t aram\u0131\u015flard\u0131r. Hunlara bu konuda haber g\u00f6t\u00fcren general Hun liderine \u015f\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klamada bulunmu\u015ftur:<\/p>\n\n\n\n “B\u00fcy\u00fck Duvar size kar\u015f\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir. \u00dclkemizdeki k\u00f6t\u00fc ki\u015filerin sizin topraklarm\u0131za ka\u00e7arak sizlere zarar vermesini \u00f6nlemek i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Size bir zarar gelmesini istemedi\u011fimiz i\u00e7in bu duvar\u0131 y\u0131kmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyoruz.”<\/p>\n\n\n\n Bu a\u00e7\u0131klamay\u0131 dinleyen Hun lideri, \u00c7inlilere hak verdi ve Hun ulusunu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr etti [13<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Buraya kadar anlatt\u0131klar\u0131m\u0131z da g\u00f6stermektedir ki, \u00c7in Seddi’nin sadece savunma amac\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. ilgin\u00e7tir ki, \u00c7in Seddi’nin \u00c7inlileri Hunlardan korumak i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Oysa, \u00c7in Seddi’nin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131nda milyonlarca \u00c7inli insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemlerle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131nlm\u0131\u015ft\u0131r. Hun topraklar\u0131na ka\u00e7mak isteyenler de \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. Bu duvar\u0131n yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan milyonlarca i\u015f\u00e7inin yiyecek, i\u00e7ecek ve di\u011fer gereksinmeleri ve de duvar yap\u0131m\u0131nda kullan\u0131lacak ta\u015flar\u0131n temini, kerpi\u00e7 karmak i\u00e7in gerekli suyun ta\u015f\u0131nmas\u0131 gibi konular d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce, sadece savunma amac\u0131yla b\u00f6yle bir duvar\u0131 yapmak hi\u00e7 de ak\u0131ll\u0131ca de\u011fildir. Kald\u0131 ki, \u00c7in Seddi da\u011f ke\u00e7ilerinin bile zor t\u0131rmand\u0131\u011f\u0131 \u0131irvelerden ge\u00e7mektedir. Buralardan sald\u0131r\u0131 beklenmedi\u011fine g\u00f6re, bunun nedeni “savunma” ile a\u00e7\u0131klanamaz. Dikkatimizi \u00e7eken bir nokta da \u015fudur: \u00c7inliler g\u00fc\u00e7l\u00fcyken Hunlann onlara zarar vermeleri m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hunlar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu d\u00f6nemlerde ise, \u00c7in Seddi’nin hi\u00e7 bir \u00f6nemi yoktur. Hunlar istedikleri an bu duvar\u0131 a\u015fabilmekte ve \u00c7in topraklar\u0131na girmektedirler. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi savunma a\u00e7\u0131s\u0131ndan pek fazla i\u015fe yaramamaktad\u0131r. \u00f6yleyse, bu duvar\u0131n yap\u0131m\u0131 i\u00e7in neden b\u00f6ylesine bir insan kitlesi feda edilmi\u015ftir? \u0130\u015fte bunu a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in Ch’in Shih Huang’\u0131n de\u011finmemiz gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in Seddi’nin yap\u0131t\u0131\u00a7 nedenlerinden biri de, Ch’in Shih Huang’\u0131n kendisine kar\u015f\u0131 giri\u015filecek bir ba\u015fkald\u0131ndan korkmas\u0131d\u0131r. Bunlara k\u0131saca de\u011finmeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n 1. \u00dclkedeki t\u00fcm silahlar\u0131 toplatt\u0131r\u0131r ve erittirir. Elde edilen madenden 12 adet b\u00fcy\u00fck heykel d\u00f6kt\u00fcr\u00fcr. Alt\u0131n ile kaplanan bu heykeller saray\u0131n bah\u00e7esine yerle\u015ftirilir. B\u00f6ylece, silah yap\u0131m\u0131nda kullan\u0131labilecek b\u00fcy\u00fck miktarda maden, h\u00fck\u00fcmdann g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde bir yere yerle\u015ftirilmi\u015f oluyordu.<\/p>\n\n\n\n 2. 120.000 zengin aileyi ba\u015fkent Hsien Yang’a naklettirmi\u015ftir. Ellerinde geni\u015f olanaklar bulunan bu zengin aileleri, kontrolu kolay olsun diye ba\u015fkentte bulundurmay\u0131 uygun bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n 3. Daha \u00f6nceleri sava\u015f halinde bulundu\u011fu 6 derebeyli\u011fin soylulanndan olu\u015fan 30.000 aileyi h\u00fck\u00fcmet merkezinden uzakta tutmak i\u00e7in kuzey s\u0131n\u0131 r\u0131na g\u00f6ndermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n 4. \u00dclkenin \u00f6nde gelen 460 ayd\u0131n\u0131n\u0131 diri diri topra\u011fa g\u00f6md\u00fcrerek \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ve kendisine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabilecek ki\u015fileri sindirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n 5. Fal, tar\u0131m ve t\u0131p kitaplar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan t\u00fcm kitaplar\u0131 yakt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bilgili halk\u0131n kendisine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131ndan korktu\u011fu i\u00e7in, kitaplarm yak\u0131lmas\u0131n\u0131 emretmi\u015ftir. Kitaplann yalc\u0131lmas\u0131n\u0131 seyretmek bile yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r [14<\/a>].<\/p>\n\n\n\n 6. Halk\u0131n s\u00fcrekli olarak me\u015fgul olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla, bedenen \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc art\u0131nlm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlar bir \u00f6m\u00fcr boyu \u00e7al\u0131\u015fmaya mahkum edilmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n Iktidar\u0131 kaybetmekten \u00e7ok korkan Ch’in Shih Huang, kendisi i\u00e7in tehlikeli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc t\u00fcm varl\u0131klan ya ortadan kald\u0131rm\u0131\u015f ya da zarars\u0131z hale getirmi\u015ftir. \u00c7in Seddi, yol ve an\u0131t mezar yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan milyonlarca \u00c7inli, “hayatta kalmak”tan ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcnemez olmu\u015flard\u0131r. Evlerinden, ailelerinden zorla kopanlan milyonlarca ki\u015fi, \u00fclkenin uzak k\u00f6\u015felerine g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve ni\u00e7in,neden b\u00f6ylesine \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda olduklar\u0131n\u0131 bile bilmeden, \u00c7inli askerlerin i\u015fkencesi alt\u0131nda \u00f6l\u00fcnceye kadar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131nlm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ch’in Shih Huang, kendini \u00e7ok be\u011fenen bir ki\u015fidir. Kendisine, “\u00c7in’in \u0130lk H\u00fck\u00fcmdan\u201d anlam\u0131na gelen “Shih Huang” ad\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015ftir. \u00d6mr\u00fc boyunca, olanaks\u0131z say\u0131lan i\u015fleri ba\u015farmak i\u00e7in u\u011fra\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n