Bir k\u00fclt\u00fcr ile o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn mensuplar\u0131n\u0131n konu\u015ftuklar\u0131 dil aras\u0131nda, iki y\u00f6nl\u00fc, karma\u015f\u0131k t\u00fcrden bir ili\u015fki oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimsenmektedir. K\u00fclt\u00fcr\u00fcn olu\u015ftu\u011fu fizik\u00ee ortam kadar o toplumdaki deneyimler birikiminin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikler de, kullan\u0131lan dile yans\u0131yarak, belirli terimlerin olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7ar. \u00d6te yandan, bizzat dilin kendisi, toplum \u00fcyelerinin kullanabilecekleri s\u00f6zc\u00fcklerin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 nedeniyle, belirli bir ger\u00e7e\u011fin de s\u0131n\u0131rl\u0131 bir bi\u00e7imde idrak edilmesinde \u00f6nemli bir rol oynar (D.Bates ve F.Plog, 1990: 275-277).<\/p>\n\n\n\n
Bir toplumda kullan\u0131lan dile, ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrlerle etkile\u015fme sonucu, yeni k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011feleri ile birlikte yeni s\u00f6zc\u00fcklerin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Bu arada, eski s\u00f6zc\u00fcklerin bir k\u0131sm\u0131 da, yeni ko\u015fullara g\u00f6re yeni anlamlar alarak ya\u015famaya devam ederler. Hatta, belirli bir zamanda tek bir g\u00f6revi ya da anlam\u0131 olan terimlerin, yeni ko\u015fullar kar\u015f\u0131s\u0131nda, birbirinin yerine kullan\u0131lmaya ba\u015flayan e\u015fanlaml\u0131 s\u00f6zc\u00fckler haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fckleri de g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (A.\u0130nan, 1968:295).<\/p>\n\n\n\n
Bu gibi geli\u015fmeler, yak\u0131n bir tarihe kadar, zoraki k\u00fclt\u00fcr de\u011fi\u015fmesine hedef olan s\u00f6m\u00fcrgeler d\u0131\u015f\u0131ndaki toplumlarda yava\u015f seyreden bir s\u00fcre\u00e7ti. Oy-sa,y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6zellikle son \u00e7eyre\u011finde, kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131 olduk\u00e7a yayg\u0131n-la\u015farak, insanlar\u0131n kendi k\u00fclt\u00fcrleri d\u0131\u015f\u0131ndaki k\u00fclt\u00fcrlere a\u00e7\u0131lmalar\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130lk planda, di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerden yap\u0131lan \u00e7eviri ve \u201cg\u00f6rsel-i\u015fitsel\u201d yay\u0131nlarla birlikte, toplumun s\u00f6zc\u00fck da\u011farc\u0131\u011f\u0131na, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde yeni terimler aktar\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusudur. Bunun \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rne\u011fini, ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde. K\u00f6rfez krizi esnas\u0131nda ya\u015fad\u0131k: Kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n bu konudaki s\u00fcrekli yay\u0131nlan sayesinde, d\u00fcne kadar, \u00fclkemizde belirli birka\u00e7 meslek grubunun tekelinde olan Bat\u0131 kaynakl\u0131 ve \u00e7o\u011fu askeri, \u00f6rne\u011fin, \u201csorti\u201d, \u201cpatriot f\u00fczeleri\u201d, \u201ckonu\u015fland\u0131rma\u201d v.b. gibi terimler, yediden yetmi\u015fe, kentli ve k\u00f6yl\u00fc, do\u011fru veya e\u011fri, herkesin a\u011fz\u0131ndan d\u00fc\u015fmez oldu.<\/p>\n\n\n\n
Bu t\u00fcr bir yay\u0131lma (diffusion)<\/em>, bat\u0131 teknolojisi ithal eden kalk\u0131nmakta olan \u00fclkelerde daha belirgindir. Bu gibi \u00fclkelerin d\u00fcnya ekonomisindeki yerleri, onlar\u0131, Bat\u0131\u2019dan, yeni teknoloji yan\u0131 s\u0131ra, gerekli ekonomik kurumlan ve ilgili terimleri de ithal etmeye zorlamaktad\u0131r, \u00f6rne\u011fin, \u00fclkemizde bankac\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve borsan\u0131n, Bat\u0131daki \u00f6rneklerine g\u00f6re geli\u015fmesi \u00fczerine, ilgili terimlerin g\u00fcnl\u00fck konu\u015fma dilimize girmesi gibi. Genelde ekonomik kurumda ba\u015flayan zorunlu de\u011fi\u015fim, zamanla toplumun di\u011fer temel kurumlanm da etkile-mekte, bu kurumlarda da yeni \u00f6\u011felerle birlikte birtak\u0131m yeni s\u00f6zc\u00fckler dile girerek k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bir par\u00e7as\u0131 olmaktad\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n Bu \u00fclkelerdeki topluluklar\u0131 inceleyen sosyal i\u00e7erikli ara\u015ft\u0131rmalar, bu in-sanlarda, mevcut k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131n\u0131n, yeniliklere kar\u015f\u0131 san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha uzun bir s\u00fcre korundu\u011funu g\u00f6stermektedir. \u00c7a\u011fda\u015f toplum tipine \u201cge\u00e7i\u015f halindeki\u201d (transitional)<\/em> toplumlar olarak da tan\u0131mlanabilen bu topluluklarda, yeni yeni geli\u015fen \u201c\u00e7a\u011fda\u015f\u201d sekt\u00f6r ile birlikte, \u201cgeleneksel\u201d ya da \u201csanayi \u00f6ncesi\u201d sekt\u00f6r bulunmaktad\u0131r (I.Light, 1983:142). Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u201ckent toplumu\u201d ya da \u201cBat\u0131hlar” ile temasla, \u201ck\u00fclt\u00fcrle\u015fme\u201d ya da \u201cak\u00fclt\u00fcrasyon” (acculturation)<\/em> olarak bilinen s\u00fcre\u00e7 sonucu, eski ile yeninin yan yana bulundu\u011fu bir \u201cmelez toplum\u201d (hybrid society)<\/em> ortaya \u00e7\u0131kar (G.Lenski, 1970: 430-467). Bu, \u00f6rne\u011fin, a\u015f\u0131n i\u00e7 g\u00f6\u00e7 nedeniyle \u201ck\u0131rsalla\u015fan\u201d \u00fclkemiz metropol alanlar\u0131 kadar, T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomik bak\u0131mdan daha geli\u015fmi\u015f y\u00f6relerinde ya\u015fayan ve \u00e7a\u011fda\u015f teknolojinin nimetlerinden yararlanan k\u00f6y topluluklar\u0131m\u0131z\u0131n sosyo-ekonomik yap\u0131lan (F.Merter, 1990: 40-51) i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Bu \u201cmelez\u201d topluluklarda y\u00f6re halk\u0131n\u0131n konu\u015ftu\u011fu dil, yeni ko\u015fullarla birlikte g\u00fcn be g\u00fcn zenginle\u015fmektedir. Ama bu arada, dilin \u00f6zg\u00fcn \u00f6zellikleri yitirilmekte ve \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ifadeler kullan\u0131ma girmektedir, \u00f6rne\u011fin, \u0130stanbul \u015fivesine ters d\u00fc\u015fen \u201cMerak etme sen\u201d ifadesinde oldu\u011fu \u00fczere.<\/p>\n\n\n\n \u00dclkemizde, kelime h\u00e2zinemizi etkileyen do\u011frudan yay\u0131lma d\u0131\u015f\u0131nda, bir de, toplumumuzun \u201cse\u00e7kin\u201d ya da ayd\u0131n kesimleri kanal\u0131yla, dolayl\u0131 olarak, topluma aktanlan yabanc\u0131 terimler vard\u0131n Bu grupta, g\u00fcnl\u00fck konu\u015fmada bile, Bat\u0131 kaynakl\u0131 s\u00f6zc\u00fckleri serpi\u015ftirerek kullanma e\u011filimi dikkati \u00e7ekmektedir. Bu gruptakiler, Bat\u0131ya y\u00f6nelik k\u00fclt\u00fcr birikimlerinin bir sonucu olarak, bu t\u00fcr ifadeleri, \u00e7o\u011fu kez, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle kullanmaktad\u0131rlar. Oysa, toplumun sonradan g\u00f6rme, yeni zenginlerinde ve daha a\u015fa\u011f\u0131 katmanlar\u0131nda, bu gruptakilere \u00f6zenmenin bir uzant\u0131s\u0131 olarak, s\u00f6z konusu ifadelerin, yerli yersiz, yalan yanl\u0131\u015f kullan\u0131mlar\u0131 vard\u0131r. E\u011fitim yetersizli\u011finin de etkisiyle, kendi ana dillerini konu\u015fmakta ve yazmakta zorlanan bu kesimin bu yabanc\u0131 kaynakl\u0131 s\u00f6zc\u00fckleri kullanma \u00e7abalar\u0131, \u00fclkemizdeki dil sorununa bir ba\u015fka boyut getirmektedir.<\/p>\n\n\n\n Toplumumuzda ve dilimizdeki bu \u00e7arp\u0131k \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d \u00e7abalar\u0131, art\u0131k, y\u00fczy\u0131llard\u0131r kullan\u0131lan kan akrabal\u0131\u011f\u0131 terimlerimizi bile etkiler hale gelmi\u015ftir.Burada, bu alandaki de\u011fi\u015fimin nedenleri ve muhtemel sonu\u00e7lan \u00fczerinde durulacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Toplumda sosyal d\u00fczeni sa\u011flamada akrabal\u0131k terimlerinin olduk\u00e7a \u00f6nemli bir i\u015flevi vard\u0131r. Bu i\u015flev, \u00f6zellikle basit teknolojiye sahip g\u00f6\u00e7er boylarda ve k\u00f6y topluluklar\u0131nda daha belirgindir. Bu durum, n\u00fcfumuzun yar\u0131s\u0131 kadar\u0131n\u0131 olu\u015fturan k\u00f6y topluluklar\u0131m\u0131z i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Bu gibi toplumlarda, sosyal ili\u015fkilerin temelinde akrabal\u0131k ili\u015fkisi t\u00fcrleri yatar. Bireyin, bir di\u011fer ki\u015fi ile mutlaka, kan akrabal\u0131\u011f\u0131 ya da h\u0131s\u0131ml\u0131k sonucu bir yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 gerekir. Ayr\u0131ca, t\u00fcrleri ve olu\u015f bi\u00e7imleri bir topluluktan di\u011ferine de\u011fi\u015febilen, \u201ctasavvuri akrabal\u0131k\u201d[1<\/a>] kanal\u0131yla da bireyler aras\u0131 bir yak\u0131nl\u0131k olu\u015fur. Bu \u00fc\u00e7 \u201cakraba\u201d kategorisi d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar \u201cyabanc\u0131\u201d kabul edilerek, davran\u0131\u015ftan ku\u015fku ile izlenir.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer yandan, bireyin akrabalar\u0131n\u0131 tasnif etmede kulland\u0131\u011f\u0131 terimler, o k\u00fclt\u00fcrdeki sosyal ili\u015fkilerin yap\u0131s\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131r. Bu bak\u0131mdan, antropoloji\u2019de, bir toplumdaki akrabal\u0131k terimlerinin incelenmesi \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Toplumda hangi akrabalann \u201cyak\u0131n\u201d, hangilerinin \u201cuzak\u201d g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bu s\u00f6zc\u00fckler belirler. Ancak, bu y\u00fczeysel inceleme ile sadece ili\u015fki yap\u0131s\u0131 anla\u015f\u0131labilir. \u00c7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan rol\u00fcn \u2014yani toplulukta bu terimin ki\u015fiye tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 konum gere\u011fi ondan beklenilen davran\u0131\u015flar\u0131n\u2014 i\u00e7eri\u011fini tam olarak yans\u0131tmaz. Bunu belirlemek i\u00e7in, s\u00f6z konusu olan toplumda uzun bir s\u00fcre ya\u015famak gerekmektedir. (Bates ve Plog, 1990:286-288). Zira, belirli bir terime ait rol, ayn\u0131 ya da benzer dili konu\u015fan topluluklarda farkl\u0131 yorumlanabilir. Ayr\u0131ca, ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fck zaman i\u00e7inde daha ba\u015fka anlamlar kazanabilir. Bu arada, ya\u015fam\u0131n \u00e7e\u015fitli y\u00f6nlerindeki di\u011fer sosyal roller gibi, ideal akrabal\u0131k rollerinin de, uygulamada, ki\u015fi taraf\u0131ndan farkl\u0131 bi\u00e7imde yorumlanmas\u0131 her zaman i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda, akrabal\u0131k terimlerinin sosyal ili\u015fkileri ne derece yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131, antropoloji ilminin ilk d\u00f6nemlerinde b\u00fcy\u00fck bir tart\u0131\u015fma konusu olmu\u015ftur. (bkz.B.G\u00fcven\u00e7, 1972:271-273). Tart\u0131\u015fma, bu s\u00f6zc\u00fcklerin \u201ctan\u0131mlay\u0131c\u0131\u201d ya da \u201cs\u0131n\u0131flay\u0131c\u0131\u201d olup olmad\u0131klar\u0131 etraf\u0131nda d\u00f6nmekteydi: \u0130lk olarak, H.L.Morgan ve onu izleyenler, akrabal\u0131k terimlerinin \u201cs\u0131n\u0131flay\u0131c\u0131\u201d bir g\u00f6revi oldu\u011funu savunmu\u015flard\u0131. Di\u011fer bir deyi\u015fle, akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fckleri, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00f6rev ve sorumluluklar\u0131, sayg\u0131 ve sevgiyi g\u00f6stermekteydi, \u00f6rne\u011fin, bizim akrabal\u0131k terimlerimizden \u201cday\u0131\u201d ve \u201cye\u011fen\u201d, sadece day\u0131-ye\u011fen ili\u015fkisini g\u00f6stermez. Ki\u015fi kime \u201cday\u0131\u201d diye hitap ediyor veya at\u0131fta bulunuyorsa, onunla day\u0131-ye\u011fen ili\u015fkisine benzer bir beklentisi i\u00e7inde oldu\u011funu da belirtmi\u015f olmaktad\u0131r (B.G\u00fcven\u00e7, 1972:272). Oysa A.L.Kroeber, \u00f6nceleri, bu g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karak, akrabal\u0131k terimlerinin toplum yap\u0131s\u0131n\u0131, ya da k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Ama, daha sonra, Rivers, Lowie, L\u00e9vi-Strauss ve Radcliffe- Brovvn\u2019un Morgan\u2019\u0131 destekliyen bulgular\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, bu sav\u0131ndan vazge\u00e7mi\u015ftir. Bu tart\u0131\u015fmaya uzla\u015ft\u0131nc\u0131 bir yakla\u015f\u0131m ise, Radcliffe-Brown\u2019dan gelmi\u015ftir: \u201cAkrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 (descriptive)<\/em> olmalar\u0131, onlar\u0131n ayn\u0131 zamanda s\u0131n\u0131flay\u0131c\u0131 (classifactory)<\/em> g\u00f6rev yapmalanna engel de\u011fildir\u201d (B.G\u00fcven\u00e7, 1972:272). G\u00fcven\u00e7 buna tipik bir \u00f6rnek olarak, bizdeki \u201camca\u201d terimini vermi\u015ftir: Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 olan bu s\u00f6zc\u00fck,\u201camca baban\u0131n yans\u0131d\u0131r\u201d deyimimiz ile \u201cs\u0131n\u0131flay\u0131n\u201d bir niteli\u011fe b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece, \u201camca\u201dn\u0131n, ye\u011fenine, baba gibi yak\u0131n davranmas\u0131 ve ona kar\u015f\u0131 gerekli g\u00f6revleri ve sorumluluklar\u0131 yerine getirmesi beklenilir.<\/p>\n\n\n\n T\u00dcRKLERDE AKRABALIK TER\u0130MLER\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrklerin k\u00f6kenleri, bilindi\u011fi \u00fczere, \u00f6ncelikle g\u00f6\u00e7er kabile ya\u015fam\u0131na, daha sonra da yerle\u015fik tanm topluluklar\u0131na dayanmaktad\u0131r. T\u00fcrklerdeki akrabal\u0131k terimlerinin de, bu t\u00fcr ya\u015fam bi\u00e7imlerinin gereklerine uygun olarak, soy grubu ve akrabal\u0131k ili\u015fkilerini yans\u0131tacak bir \u015fekilde bir tasnife tabi oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r (M.Matsubara, 1978: 97-99). Geleneksel kan akrabal\u0131\u011f\u0131 terminolojimiz, antropolojik literat\u00fcrde, alt\u0131 temel akrabal\u0131k tasnif sisteminden biri olan \u201cSudan akrabal\u0131k terminolojisi\u201d tipine girmektedir[2<\/a>]. Bu sistem, di\u011ferlerine g\u00f6re, en tan\u0131mlay\u0131c\u0131 olan\u0131d\u0131r ve \u201cbaba soyunun izlendi\u011fi\u201d (patrilineal descent)<\/em> Orta Do\u011fu topluluktan d\u0131\u015f\u0131nda \u00c7in\u2019de de g\u00f6r\u00fclmektedir (D.Bates ve F.Plog, 1990: 290-291; V.Bamouvv, 1978:125).<\/p>\n\n\n\n \u00dclkemizdeki kan akrabal\u0131\u011f\u0131 terminolojisinde, yak\u0131n tarihlere kadar kul-lan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, temel kal\u0131p olarak, ki\u015finin, kendi ve ana-babas\u0131n\u0131n ku\u015fa\u011f\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olabilecek on alt\u0131 kan akrabal\u0131\u011f\u0131 ili\u015fkisini belirlemek \u00fczere on alt\u0131 farkl\u0131 s\u00f6zc\u00fck bulunmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca, ana-baban\u0131n ebeveynlerini tan\u0131mlamak \u00fczere de, cinsiyet fark\u0131na dayal\u0131 \u00f6zel terimler vard\u0131. T\u00fcrk akrabal\u0131k terimleri, Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki saray veya se\u00e7kinler ile halk dili ikicili\u011fine (dichotomy)<\/em> paralel olarak, kent ve k\u0131rsal alana g\u00f6re de farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermi\u015ftir. Ayr\u0131ca, Ana-dolu\u2019da y\u00f6resel ve yerel leh\u00e7elerin etkisi ile ayn\u0131 akrabal\u0131\u011f\u0131 belirleyen s\u00f6zc\u00fcklerde s\u00f6yleyi\u015f farklar\u0131, hatta apayr\u0131 deyi\u015fler dikkati \u00e7ekmektedir. (M.Matsubara, 1978: 105-131). M.Matsubara, T\u00fcrk Dil Kurumu\u2019nun \u201chalk a\u011fz\u0131ndan derleme\u201dye ili\u015fkin yay\u0131nlar\u0131n\u0131n taranmas\u0131na dayanan incelemesinde, akrabal\u0131k terimlerimizin yerel leh\u00e7elere g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n, \u201cdo\u011fu\u201d ve \u201cbat\u0131\u201d olmak \u00fczere, iki y\u00f6resel grup olu\u015fturdu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr: Karadeniz y\u00f6remizdeki Zonguldak-Kastamonu ku\u015fa\u011f\u0131ndan, Akdeniz y\u00f6remizdeki Antalya-\u0130\u00e7el ku\u015fa\u011f\u0131na \u00e7ekilen bir hat, bu \u201cdo\u011fu\u201d ile \u201cbat\u0131\u201d leh\u00e7e gruplan aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131n belirlemektedir (M.Matsubara, 1978: 142). Yerel leh\u00e7elere tipik iki \u00f6rnek, tart\u0131\u015f\u0131lan konunun boyutu hakk\u0131nda fikir vermektedir: Bunlardan birinde, tan\u0131mlay\u0131c\u0131 bir terim olan \u201c\u00e7ocuk\u201d i\u00e7in, S.V.\u00d6mek\u2019in tespitleri do\u011frultusunda, de\u011fi\u015fik y\u00f6relerde, elli iki<\/em> de\u011fi\u015fik hitap veya at\u0131fta bulunma s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131r. Di\u011ferinde ise, erke\u011fin kans\u0131n 1 \u00e7a\u011f\u0131nrken veya ona at\u0131fta bulunurken, y\u00fcz d\u00f6rt<\/em> kadar s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r (A.R.Balaman, 1982:17- 18). Bununla birlikte, temel kan akrabal\u0131k terimlerimiz, sistem olarak, ayn\u0131 Sudan kal\u0131b\u0131na girmektedir.<\/p>\n\n\n\n Biri Elaz\u0131\u011f (N.Erdentu\u011f, 1956), di\u011feri Kayseri (P.Stirling, 1965) k\u00f6ylerinden olan iki k\u00f6yde, 1950 li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda yap\u0131lan tespitlere g\u00f6re akrabal\u0131k terminolojisinin incelenmesi ise[3<\/a>], konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirecektir (bkz.Tablo 1 ve 2).<\/p>\n\n\n\n Her iki tasnifte ortak terimler olmakla birlikte, annenin k\u0131z karde\u015fine, birinde \u201cdeyze\u201d denirken di\u011ferinde \u201chala\u201d denilmekte; baban\u0131n k\u0131z karde\u015fi, bir y\u00f6rede \u201chala\u201d iken di\u011fer y\u00f6rede \u201camme\u201d olarak bilinmektedir. K\u00f6ylerden birinde ise ki\u015finin a\u011fabeyine \u201cgakko” \u015feklinde \u00f6zel bir hitap vard\u0131r. Bir alt ku\u015faktaki karde\u015f \u00e7ocuklar\u0131 ise \u201cyi\u011fen\u201d veya \u201cye\u011fen\u201ddir.<\/p>\n\n\n\n Daha sonraki bir d\u00f6nemde, 1970\u2019li y\u0131llarda Erzurum\u2019da yap\u0131lan bir ara\u015f-t\u0131rmada incelenen iki k\u00f6yde ise, baban\u0131n k\u0131zkarde\u015finin \u201cbibi\u201d, baban\u0131n erkek karde\u015finin \u201cemmi\u201d, amca \u00e7ocu\u011funun \u201cemmi u\u015fa\u011f\u0131”, annenin k\u0131zkarde\u015finin \u201ceze\u201d, onun \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n da \u201cezem k\u0131z\u0131\u201d ve \u201cezem o\u011flu\u201d oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz (A.Eserpek, 1979:128-129).<\/p>\n\n\n\n Tablo 1. KAYSER\u0130’N\u0130N B\u0130R K\u00d6Y\u00dcNDEK\u0130 AKRABALIK TER\u0130MLER\u0130 ( 1950)<\/a><\/p>\n\n\n\n Tablo 2. ELAZI\u011e’IN B\u0130R K\u00d6Y\u00dcNDEK\u0130 AKRABALIK TER\u0130MLER\u0130 ( 1952)<\/a><\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n da, bu temel akrabal\u0131k terimleriyle ilgili bir ba\u015fka tespitleri vard\u0131r. O da, ayn\u0131 ki\u015fiyi belirtmek \u00fczere, biri eskiden beri, di\u011feri veya di\u011ferleri sonradan kullan\u0131ma girmi\u015f, birden fazla s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, yine 1970\u2019li y\u0131llarda, Burdur y\u00f6resindeki akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerini konu edinen bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmada (M.Matsubara, 1978: 69-71) da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu durum, daha \u00f6nce belirtti\u011fimiz, yeni ko\u015fullar kar\u015f\u0131s\u0131nda, yeni terimler yan\u0131 s\u0131ra eskilerinin de varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne uygundur. Bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan, T\u00fcrk\u00e7eyi alan ara\u015ft\u0131rmas\u0131 i\u00e7in \u00f6\u011frenmek zorunda kalan Stirling, bir \u201cstandart T\u00fcrk\u00e7e\u201dden s\u00f6z etmektedir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n bu ifade ile, o d\u00f6nemde, \u0130stanbul, Ankara ve \u0130zmir gibi \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck kentimizde ya\u015fayan \u00fcst ve orta s\u0131n\u0131f\u0131n ya da bu kentlerimizde e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f olanlar\u0131n \u00e7o\u011funun konu\u015ftu\u011fu T\u00fcrk\u00e7eyi kastetti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Zira, inceledi\u011fi iki k\u00f6yde, baz\u0131 akrabal\u0131k terimlerin bu kal\u0131ba girdi\u011fini, baz\u0131lar\u0131n\u0131n da yerel deyi\u015fler oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Stirling, \u00f6zellikle ayn\u0131 ki\u015fi i\u00e7in kullan\u0131lan e\u015fanlaml\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerin \u00e7oklu\u011funa \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirmekle birlikte bu duruma bir a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmemi\u015ftir. Elaz\u0131\u011f, Erzurum ve Burdur \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da tespit edilen bu husus, sadece, g\u00f6\u00e7erler ve k\u00f6y topluluklar\u0131 aras\u0131nda y\u00fczy\u0131llard\u0131r s\u00fcren k\u0131z ahp vermenin, dost\u00e7a ili\u015fkilerin ya da h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131n bir sonucu (M.Matsubara, 1978: 98-99) de\u011fildir. Bu \u201cterim enflasyonunda, kan\u0131m\u0131zca, kent ile k\u00f6y k\u00fclt\u00fcrleri aras\u0131ndaki etkile\u015fimin, kentten k\u00f6ye yay\u0131lman\u0131n da \u00f6nemli bir katk\u0131s\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Okur-yazar oran\u0131n\u0131n \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck, radyo gibi olanaklar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131, ve k\u00f6y yollar\u0131n\u0131n yok denilecek kadar az oldu\u011fu 1950 \u00f6ncesi d\u00f6nemde, kentten k\u00f6ye k\u00fclt\u00fcrel unsurlar\u0131n aktar\u0131lmas\u0131nda, y\u00fcz y\u00fcze temas \u00f6nemini korumaktayd\u0131. K\u00f6ydeki erkekler, k\u00f6y\u00fcn \u201cd\u0131\u015f d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131lan bir penceresi\u201d konumundayd\u0131lar. En yak\u0131n kasaba veya kentte, gerekli al\u0131\u015f veri\u015fi, al\u0131m sat\u0131m i\u015flerini ger\u00e7ekle\u015ftiren onlard\u0131. Ayr\u0131ca, askerlik, daha sonra da, ge\u00e7im derdine, mevsimlik i\u015f\u00e7ilik i\u00e7in k\u00f6y d\u0131\u015f\u0131na gitme zorunlulu\u011fu vard\u0131. Bu ko\u015fullar, bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n k\u00f6ylerinde \u201cyenilik getirici\u201d \u201c(innovator)<\/em>\u2019\u2019 ya da \u201cde\u011fi\u015fim ajan\u0131\u201d (\u201cagent of change\u201d <\/em>konumuna ge\u00e7melerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6ylerinde e\u011fitim g\u00f6rme \u015fans\u0131na sahip olamayanlar, askerlikte okuma yazma \u00f6\u011frenerek, kent k\u00fclt\u00fcr\u00fcne bu y\u00f6nden de a\u00e7\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Kentlerde g\u00f6rd\u00fcklerini hem\u015fehrilerine aktaran bu ki\u015filer, muhtemelen yeni tan\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 kent dilinden birtak\u0131m terimleri de kendi \u00f6zg\u00fcn k\u00fclt\u00fcrlerine aktar\u0131lmas\u0131nda rol oynam\u0131\u015flard\u0131r.Nitekim, Casson, bir Orta Anadolu k\u00f6y\u00fcnde, akrabal\u0131k terimleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 semantik ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada, k\u00f6yl\u00fclerin, \u201ck\u00f6y dili” ve \u201c\u015fehir dili\u201d ay\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 yapt\u0131klar\u0131ndan s\u00f6z eder (R.Casson, 1973:277). Eserpek ise, Erzurum\u2019daki ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda, \u00f6zellikle erkeklerin, \u201ckentlerde kullan\u0131lan akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinden haberdar olup, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ile konu\u015furken, akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinin kent kullan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeye\u201d (A.Eserpek, 1979:128) dikkat ettiklerini belirtmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Stirling\u2019in s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi o d\u00f6nemin \u201cstandart T\u00fcrk\u00e7e\u201dsinde ya da T\u00fcrk dilinin \u00f6\u011fretilmesinde esas al\u0131nan eski \u0130stanbul \u015fivesinde ise temel kan akrabal\u0131\u011f\u0131 terimleri Tablo 3\u2019de verilmektedir[4<\/a>]. Buna g\u00f6re, baban\u0131n veya annenin babas\u0131n\u0131 belirleyen \u201cdede\u201d terimi yan\u0131 s\u0131ra, her iki taraf\u0131n \u201cdede\u201dsinin e\u015flerini belirtmek \u00fczere de \u201cnine\u201d vard\u0131. Ama, \u201cnine\u201d yerine, daha tan\u0131mlay\u0131c\u0131 olan \u201cbabaanne\u201d ile \u201canneanne\u201d kullan\u0131m\u0131 da bulunmaktayd\u0131. Erkek \u00e7ocu\u011fa \u201cmahdum\u201d, k\u0131z \u00e7ocu\u011fa da \u201ckerime\u201d olarak at\u0131fta bulunulurdu. Baban\u0131n veya annenin karde\u015flerinin \u00e7ocuklar\u0131 i\u00e7in de, cinsiyet aynm\u0131 g\u00f6zetmeksizin, Fars\u00e7a k\u00f6kenli, \u201camcazade\u201d, \u201cteyzezade\u201d, v.b. s\u00f6zc\u00fckleri kullan\u0131l\u0131rd\u0131. \u201cYe\u011fen\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ise, karde\u015fler, birbirlerinin \u00e7ocuklar\u0131ndan s\u00f6z ederken kullan\u0131rlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n Tablo 3. \u0130STANBUL’DAK\u0130 AKRABALIK TER\u0130MLER\u0130 ( 1950 \u00f6ncesi)<\/a><\/p>\n\n\n\n O d\u00f6nemin se\u00e7kin kesiminde kullan\u0131lan akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinde ise. bu grupta Tanzimat\u2019tan beri \u00f6nem kazanm\u0131\u015f olan Frans\u0131z dilinde e\u011fitim g\u00f6rmenin ve \u201cikmali tahsil\u201d i\u00e7in Fransa\u2019da uzun s\u00fcre ya\u015faman\u0131n etkisi g\u00f6r\u00fclmekteydi. Az\u0131nl\u0131kta kalan bu T\u00fcrk ailelerinde, Frans\u0131z k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden aktarma, \u201cb\u00fcy\u00fckbaba\u201d ve \u201cb\u00fcy\u00fckanne\u201d kullan\u0131mlar\u0131 yok de\u011fildi. Yine ayn\u0131 grup ailelerde, ikinci ku\u015faktan biri, kendi ku\u015fa\u011f\u0131ndan birini ifade ederken, \u201c-zade\u201d eki ile belirtilmeyen cinsiyet ayr\u0131m\u0131n\u0131 dile getirmek \u00fczere, erkek i\u00e7in \u201ckuzen\u201d, di\u015fi cinsiyetten olana da \u201ckuzin\u201d demekteydi[5<\/a>].<\/p>\n\n\n\n BUG\u00dcNK\u00dc DURUM<\/strong><\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yap\u0131labilen tespit ve g\u00f6zlemlere g\u00f6re, kan ba\u011f\u0131 olan ki\u015filere hitaben ya da at\u0131fta bulunurken eskiden beri var olan s\u00f6zc\u00fcklerin \u00e7o\u011fu k\u0131rsal alanda varl\u0131klar\u0131n\u0131, \u015fimdilik, s\u00fcrd\u00fcrmektedir, \u00f6te yandan, e\u011fitim, ula\u015f\u0131m ve kitle ileti\u015fim olanaklar\u0131n\u0131n s\u00fcrekli artmas\u0131 ile, k\u0131rsal kesim, kendi yerel terimleri d\u0131\u015f\u0131nda, kente \u00d6zg\u00fc akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinden art\u0131k haberdard\u0131r. Bunlar gerekti\u011finde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde, h\u0131s\u0131ml\u0131k ve \u201ckirvelik\u201d, \u201cs\u00fct karde\u015flik”, \u201csa\u011fd\u0131\u00e7l\u0131k ve yengelik\u201d ve \u201cahret karde\u015fli\u011fi\u201d gibi tasavvuri akrabal\u0131k t\u00fcrleri de k\u0131rsal alanda \u00f6nemlerini korumaktad\u0131r (DPT, 1989: 54-55).<\/p>\n\n\n\n K\u0131rsal alanda akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinin kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131nda bir di\u011fer \u00f6zellik de, y\u00fczy\u0131llard\u0131r k\u0131rsal yerle\u015fim birimlerimizde kullan\u0131lm\u0131\u015f olan yabanc\u0131lara hitap \u015feklidir:<\/p>\n\n\n\n \u201cDelikanl\u0131lar k\u00f6y\u00fcn b\u00fcy\u00fcklerine \u201cemmi\u201d, k\u00fc\u00e7\u00fcklerine \u201co\u011flum\u201d diye ve \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n\u0131 adlar\u0131 ile \u00e7a\u011f\u0131ndan<\/p>\n\n\n\n …K\u00f6yde akraba olmad\u0131\u011f\u0131 halde ya\u015f\u00e7a b\u00fcy\u00fck olan kad\u0131nlar umumiyetle adlar\u0131 ile de\u011fil \u201cyenge\u201d diye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n …K\u00f6y sakinleri k\u00f6ye gelen ve hi\u00e7bir akrabal\u0131k veya tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131k olmayan kimselere yani yabanc\u0131lardan erkeklere \u201cday\u0131\u201d, kad\u0131nlara ise \u201cdeyze\u201d diye ve keza akrabal\u0131\u011f\u0131 olmayan arkada\u015f kar\u0131lar\u0131n\u0131 da \u201cbac\u0131\u201d diye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar\u201d. (N.Erdentu\u011f, 1956:41).<\/p>\n\n\n\n K\u0131rsal kesimde, kan akrabal\u0131\u011f\u0131 veya h\u0131s\u0131ml\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131 halde, yabanc\u0131lara \u00e7e\u015fitli akrabal\u0131k terimleri ile hitap etme, \u201ctasavvuri akrabal\u0131k sistemi” ile ilgilidir. Bu t\u00fcr hitap ile, bu sistemin \u00e7e\u015fitli i\u015flevlerinden (DPT, 1989:55), \u00f6rne\u011fin, toplumda sosyal ili\u015fkileri d\u00fczenleme; \u0130li\u015fki a\u011f\u0131n\u0131 geni\u015fletme; toplumda b\u00fct\u00fcnle\u015fme ve dayan\u0131\u015fma sa\u011flamak m\u00fcmk\u00fcn olur. B\u00f6ylece, bu terimlere \u00f6zg\u00fc roller de kar\u015f\u0131dakine benimsetilerek, iyi ili\u015fkiler te\u015fvik edilir.<\/p>\n\n\n\n Oysa, bu t\u00fcr hitap \u015fekli, \u00f6zg\u00fcn \u201ctasavvuri” \u00f6zelli\u011fini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde yitirmekle birlikte, bireyler aras\u0131 etkile\u015fim arac\u0131 olarak, b\u00eer s\u00fcredir kentlerimizdeki ya\u015fam\u0131n bir \u00f6zelli\u011fi olmu\u015ftur. Akrabal\u0131k terimlerinin kent ya\u015fam\u0131nda bu t\u00fcr kullan\u0131m\u0131, antropolojik literat\u00fcrde \u201cakrabal\u0131k terimlerinin alet edilmesi” (manipulation)<\/em> olarak bilinen olguya \u00fclkemizden bir \u00f6rnektir. Buna g\u00f6re ki\u015fi, kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ile kabul edilebilir bir rol ili\u015fkisine girmek i\u00e7in bu t\u00fcr, ge\u00e7ici bir akrabal\u0131k yaratmaktad\u0131r (D. Bates ve F.Plog, 1990:288; A.Duben, 1982:86- 93). Ki\u015finin se\u00e7ti\u011fi s\u00f6zc\u00fck ise, kendi alt k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde var olan terimler dizisinde, o s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yak\u0131nl\u0131k ya da sayg\u0131 derecesi ile belirlenebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n Kentlerimizde, hitap \u015fekilleri konusundaki bu yeni ve de kal\u0131c\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan k\u00fclt\u00fcr kal\u0131b\u0131, k\u00f6kenleri 1950\u2019li y\u0131llara kadar giden, ama 1970 li y\u0131llarda iyice belirginle\u015fmeye ba\u015flayan, s\u00fcrekli i\u00e7 g\u00f6\u00e7 hareketleri ile, kentle\u015fmeye ba\u015fat giden, kentlerimizin \u201ck\u0131rsalla\u015fmas\u0131\u201d (ruralization)<\/em> s\u00fcrecinin ka\u00e7\u0131n\u0131l-maz bir boyutudur. Asl\u0131nda, \u00fclkemizde, Osmanh d\u00f6nemi de dahil olmak \u00fczere, her zaman k\u0131rsal alandan kente, bir g\u00f6\u00e7 olgusuna \u015fahit olunmu\u015fsa da bu olgu Cumhuriyet d\u00f6neminde, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra dikkati \u00e7eker hale d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1950-1980 aras\u0131ndaki onar y\u0131ll\u0131k dilimlerden olu\u015fan d\u00f6nemde, her dilimde kentle\u015fme h\u0131z\u0131nda 5-7 puanl\u0131k bir art\u0131\u015f oldu\u011fundan, kente g\u00f6\u00e7 edenler, kent ya\u015fam\u0131nda ve verilen hizmetlerde, sosyo-ekonomik bak\u0131mdan,bug\u00fcnk\u00fc duruma k\u0131yasla, b\u00fcy\u00fck bir sorun olu\u015fturmuyorlard\u0131. Oysa, 1980\u2019den itibaren her 5 y\u0131lda 10 puanl\u0131k bir art\u0131\u015f ile bug\u00fcn \u00fclke n\u00fcfusunun yandan fazlas\u0131 kentlerde ya\u015far hale gelmi\u015ftir. (M.Karayal\u00e7\u0131n, 1990). Bu da, g\u00f6\u00e7 \u00e7eken kentlerimizde ya\u015fayanlar\u0131n yandan fazlas\u0131n\u0131n son yirmi y\u0131ld\u0131r, yani bir ku\u015fakt\u0131k s\u00fcre i\u00e7inde, yer de\u011fi\u015ftirmesi demektir. Geldikleri k\u0131rsal y\u00f6redeki de\u011ferlere g\u00f6re yeti\u015fmi\u015f olan, bu \u201cyeni kentlilerin eski d\u00f6nemlerde oldu\u011fu \u00fczere, art\u0131k kent sakinleri aras\u0131nda eriyip gidemeyecekleri a\u00e7\u0131kt\u0131r. Gelenler, k\u0131rsal \u00f6zelliklerini kent ya\u015fam\u0131na aktararak, kent ya\u015fam\u0131n\u0131 de\u011ferler ve davran\u0131\u015flar bak\u0131m\u0131ndan daha da \u00e7e\u015fitli k\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu arada, kendi y\u00f6relerinde tipik sosyal ili\u015fki kurma arac\u0131 olan, yabanc\u0131lara muhtelif akrabal\u0131k te-rimleri ile hitap etme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 yeni ortamlar\u0131nda da s\u00fcrd\u00fcrmektedirler.<\/p>\n\n\n\n Bu hitap \u015fekli, kendini, daha \u00e7ok, kent k\u00f6kenliler ile k\u0131rsal k\u00f6kenlilerin ba\u015fl\u0131ca etkile\u015fim ortam\u0131 olan, hizmet ve k\u00fc\u00e7\u00fck sanayii sekt\u00f6rlerindeki sosyal ili\u015fkilerde kendini g\u00f6stermektedir: Bir yandan, k\u0131rsal \u00f6zelliklerini koruyan \u00c7ar\u015f\u0131 esnaf\u0131, \u015fof\u00f6rler, pazarc\u0131lar ve i\u015fportac\u0131lar, hatta kamu ve \u00f6zel kurulu\u015flardaki destek hizmetlileri bu s\u00f6zc\u00fckleri yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmaktad\u0131rlar. Di\u011fer yandan, evin g\u00fcnl\u00fck al\u0131\u015f veri\u015f i\u015flerini \u00fcstlenen \u201cta\u015fra\u201d k\u00f6kenli ev kad\u0131nlar\u0131n\u0131n, muhtemelen, yabanc\u0131 erkeklerle tutulmas\u0131 gereken mesafeyi korumak \u00fczere,kendi alt k\u00fclt\u00fcrlerinden \u00f6\u011frendikleri \u00fczere, \u201cday\u0131\u201d, \u201cye\u011fenim”, \u201co\u011flum” gibi s\u00f6zc\u00fckleri kullanmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri taraf\u0131m\u0131zdan g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Ayn\u0131 \u015fekilde, kentlilerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n al\u0131\u015f veri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131 pazaryerlerinde, sat\u0131c\u0131, m\u00fc\u015fteriyle konu\u015fmas\u0131nda, cinsiyeti d\u0131\u015f\u0131nda neye g\u00f6re belirledi\u011fi kent k\u00f6kenli i\u00e7in hi\u00e7 de a\u00e7\u0131k olmayan, \u201cabi\u201d, \u201camca\u201d, \u201cabla\u201d, \u201cteyze\u201d, \u201cyenge”, \u201cbac\u0131\u201d, hatta \u00e7ok ya\u015fl\u0131lara, \u201cbaba\u201d ve \u201cana\u201d terimleri ile hitap etmektedir. Bu hitap \u015fekli, haliyle, kent k\u00f6kenli t\u00fcketici, \u00d6zellikle eski ku\u015fak taraf\u0131ndan yad\u0131rganmaktad\u0131r. Sat\u0131c\u0131y\u0131 ya da hizmet verene, \u201cBen senin nereden yengen oluyor mu\u015fum?\u201d \u015feklinde \u00e7\u0131k\u0131\u015fanlar az de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda bu olgunun, eskiden beri kent k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu konuda, ustas\u0131ndan \u00e7\u0131ra\u011f\u0131na aktar\u0131larak, tuluat olarak s\u00fcregelmi\u015f s\u00f6zl\u00fc geleneksel tema\u015fa oyunlar\u0131m\u0131zdan 1880\u2019li y\u0131llarda yaz\u0131ya ge\u00e7irilenleri bize bir fikir verebilmektedir:<\/p>\n\n\n\n Bu oyunlarda, \u0130stanbul a\u011fz\u0131 ile birlikte, \u201caz\u0131nl\u0131klar\u0131n ve \u201cta\u015fral\u0131lar\u0131n \u015five taklitleri yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki \u00e7e\u015fitli alt k\u00fclt\u00fcrlerin dilleri hakk\u0131nda bize bilgi aktar\u0131lmaktad\u0131r. Bu taklitlerin ger\u00e7ek durumu yans\u0131tt\u0131klar\u0131 hususunda bir \u015f\u00fcphe yoktur. Zira, \u0130stanbul \u015fivesine ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fen ta\u015fral\u0131lar ile T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman olmayan az\u0131nl\u0131klar, oyuncular\u0131n (\u201cmudhik\u201d ve \u201cmukallid”lerin)ba\u015fl\u0131ca sermayesi idiler. Her taklit i\u00e7in ayn bir mukallidin \u00e7\u0131kmas\u0131 gere\u011fi, her taklitte iyi bir g\u00f6zleme dayanan bir uzmanla\u015fmay\u0131 da getirmi\u015fti (C.Kudret, 1973: 14,80-84, 88-90). Bu oyunlarda \u201cakrabal\u0131k terimlerinin alet edilmesi\u201dne say\u0131s\u0131z \u00f6rnekler vard\u0131r: Kavuklu-Pi\u015fekar muhaverelerinde, daha \u00e7ok Pi\u015fekar, s\u00fcrekli olarak, bir yerden tan\u0131\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan Kavuklu\u2019ya \u201cbirader” der. Kavuklu, Denyo\u2019ya \u201co\u011flum\u201d, Zenne\u2019ye \u201ck\u0131z\u0131m\u201d, \u00c7elebi\u2019ye, bir ta\u015fral\u0131ya veya az\u0131nl\u0131ktan birine, \u201cevlad\u0131m” ya da \u201co\u011flum\u201d \u015feklinde hitap eder. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, Kavuklu\u2019ya Denyo, \u201camca\u201d veya \u201camcac\u0131\u011f\u0131m\u201d; Laz, \u201cPabaci\u011fum\u201d, ya da \u201ckarda\u015fluk\u201d; Kayseri\u2019li, \u201cgarda\u015fl\u0131k\u201d veya \u201cye\u011fenim”; Rumeli\u2019li, \u201cahretlik\u201d ve K\u00fcrt de \u201cbabo\u201d s\u00f6zc\u00fckleri ile \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. Oyun metinlerinde, ayr\u0131ca, \u201c\u0130smail Efendi pederim\u201d, \u201c\u0130smail Efendi baba\u201d, \u201cAli Efendi o\u011flum\u201d, \u201cbek\u00e7i baba\u201d, \u201chan\u0131m teyze”, \u201cvalide\u201d ve \u201cpeder” gibi hitap \u015fekilleri de ge\u00e7mektedir (C.Kudret, 1973: 126-445).<\/p>\n\n\n\n Ortaoyun\u2019da dikkati \u00e7eken temel s\u00fcrt\u00fc\u015fme unsuru, Kavuklu\u2019nun, bir ta\u015fral\u0131 veya az\u0131nl\u0131ktan biri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, onlar\u0131n \u0130stanbul \u015fivesine ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fen konu\u015fmalar\u0131na sata\u015fmas\u0131d\u0131r: \u201cBunlar nas\u0131l lak\u0131rd\u0131? …Sen ne demek istiyorsun, onu s\u00f6yle o\u011flum\u201d (C.Kudret, 1973: 133) gibi. Oysa g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye\u2019sinde durum ba\u015fkad\u0131r: Kent k\u00f6kenlileri rahats\u0131z eden husus, kentin olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k ili\u015fkiler a\u011f\u0131n\u0131n zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 etkile\u015fimde, kendi tarzlar\u0131ndan farkl\u0131 davran\u0131\u015flarla birlikte bu tasavvuri hitap terimlerinin yayg\u0131n bir \u015fekilde g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. Ku\u015faklar boyunca kentli olan gruplar\u0131n bug\u00fcnk\u00fc orta ya\u015f ku\u015fa\u011f\u0131, \u201chan\u0131mefendi\u201d ve \u201cbeyefendi\u201d gibi temel hitap \u015fekilleri d\u0131\u015f\u0131nda, o\u011fuldan \u201cmahdum bendeniz”, k\u0131z \u00e7ocukdan \u201ckerime cariyeniz\u201d, babadan \u201cpeder duac\u0131n\u0131z”, ya\u015fl\u0131 ki\u015filerden de \u201cefendi hazretleri” diye s\u00f6z edildi\u011fini (A.G\u00f6lp\u0131narl\u0131, 1991) duyarak b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015flerdi. Yine bu ku\u015fak, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclen konu kom\u015fuya da \u201chan\u0131m teyze\u201d, \u201cbey amca”, \u201chan\u0131m k\u0131z\u0131m\u201d, \u201cbey o\u011flum\u201d, \u201cevlad\u0131m\u201d denildi\u011fini bilmektedir. Bu bak\u0131mdan, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz kentlileri aras\u0131nda g\u00fcn be g\u00fcn yayg\u0131nla\u015fan \u201cta\u015fra\u201d ya da k\u0131rsal alan davran\u0131\u015f ve hitap \u015fekilleri, \u00f6zellikle, belirli bir e\u011fitime ve mazide kald\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan \u201ceski\u201d kent ya\u015fam\u0131m\u0131z g\u00f6rg\u00fcs\u00fcne sahip ailelerde bir hayli yad\u0131rganmaktad\u0131r. Hatta, bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re Ortaoyunu\u2019nu g\u00fcn\u00fcm\u00fcze aktarma deneme yollar\u0131ndan biri kabul edilen \u201cKabare tiyatrosu\u201dnda (C.Kudret, 1973: 105-106) bu yad\u0131rgaman\u0131n dramatize edildi\u011fi de olmu\u015ftur. S\u00f6zkonusu \u201cmuhavere\u201d de, birbirine yabanc\u0131 iki ki\u015fiden birinin di\u011ferine, \u201camca\u201d diye hitap etmesi \u00fczerine, bu hitab\u0131n kent soylu a\u00e7\u0131s\u0131ndan mant\u0131ks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir diyalog olu\u015fur. Bu hitaba tepki g\u00f6steren ki\u015fi, \u201cSen benim anam\u0131 tan\u0131yor musun?\u201d diye ba\u015flayarak, di\u011ferine, tek tek kan akrabal\u0131\u011f\u0131 ve h\u0131s\u0131ml\u0131k terimlerini kullanarak, onlar\u0131 tan\u0131y\u0131p tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorar. Hepsine ald\u0131\u011f\u0131 olumsuz yan\u0131tlar \u00fczerine de, \u201cO halde sen ne demeye bana amca diyorsun?\u201d diyerek, o ki\u015fi ile bu d\u00fczeydeki bir etkile\u015fim kanal\u0131n\u0131 reddeder[6<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Metropol alanlarda, de\u011fi\u015fken sosyo-ekonomik ko\u015fullar, akrabal\u0131k terimlerinin kullan\u0131m\u0131nda, bu \u201calet edilme” d\u0131\u015f\u0131nda, bir belirsizlik, i\u015flevini yitirdi\u011fi i\u00e7in unutulma, hatta de\u011fi\u015fim bile getirmi\u015ftir, \u00f6rne\u011fin, b\u00fcy\u00fck kentlerimizde, gen\u00e7lerimizin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131, yukar\u0131da verilen ve yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201cta\u015fra\u201dda h\u00e2l\u00e2 koruyan bir tak\u0131m temel tasawuri akrabal\u0131k t\u00fcrlerinin \u00e7o\u011fundan habersizdir. Bu hususta, farkl\u0131 d\u00f6nemlerde ve \u00e7e\u015fitli fak\u00fcltelerde verdi\u011fimiz derslerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan \u00f6\u011frencilerle ilgili g\u00f6zlemlerimize g\u00f6re, iki-\u00fc\u00e7 ku\u015faktan beri kentli olan gen\u00e7ler ba\u015f\u0131 \u00e7ekmekteydi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, kente k\u0131rsal alandan en \u00e7ok on y\u0131l kadar \u00f6nce g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olan gen\u00e7lerin \u00e7evrelerinde ise bu t\u00fcr uygulamalar vard\u0131. Kentli ailelerin bir k\u0131sm\u0131nda, erkek \u00e7ocu\u011fun s\u00fcnneti, hen\u00fcz anne s\u00fct\u00fc emici bir d\u00f6nemde, do\u011fumdan sonraki ilk hafta i\u00e7inde, t\u00f6rensiz veya bir mevlit okutulmaks\u0131z\u0131n, ve de \u201ckirve\u201dsiz ge\u00e7i\u015ftirilivermektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde evlenirken de \u201csa\u011fd\u0131\u00e7\u201d ve \u00f6zellikle \u201cyenge” art\u0131k yoktur. Bunlara, ancak kentlerde, \u201cgecekondu\u201d olarak bilinen, ve k\u0131rsal de\u011ferlerin korundu\u011fu mahallelerdeki d\u00fc\u011f\u00fcnlerde rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Asl\u0131nda \u201cyenge\u201d, g\u00f6zlemlerimize g\u00f6re, e\u015f se\u00e7iminin, geleneksel kal\u0131plara g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi evlenmelerde \u00f6nemini korumaktad\u0131r. Kentlerin eski \u201cgecekondu\u201d b\u00f6lgelerinde, ya da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde kent de\u011ferlerine a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck kente yak\u0131n k\u00f6ylerde, belirli bir e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f ve birbirlerini tan\u0131yarak evlenmeye karar veren gen\u00e7ler \u201cyenge\u201dyi gerekli g\u00f6rmemektedirler. Bu arada, eskiden beri kent k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u00f6zg\u00fc olan \u201celti\u201d ile \u201cbacanak\u201d gibi h\u0131s\u0131ml\u0131k terimlerini \u00e7evrelerinde hi\u00e7 duymam\u0131\u015f, kentte do\u011fma b\u00fcy\u00fcme gen\u00e7lere de rastlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye\u2019sinde, akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerine ili\u015fkin yeni bir \u00f6zellik ise, bu terimlerde i\u015flevsel oldu\u011fu kadar yap\u0131sal bir de\u011fi\u015fimin ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Akrabal\u0131k terminolojimizde, tespit edebildi\u011fimiz kadan ile, G\u00fcven\u00e7\u2019inde belirtti\u011fi gibi, Sudan tipinden, Bat\u0131 toplumlar\u0131ndaki<\/em> akrabal\u0131k terimleri tasnif sistemi olan \u201cEskimo akrabal\u0131k terminolojisi\u201d tipine bir ge\u00e7i\u015f (B.G\u00fcven\u00e7, 1972: 293-294) dikkati \u00e7ekmektedir. Bu ge\u00e7i\u015fin k\u00f6kenlerini, kan\u0131m\u0131zca, yukar\u0131da de\u011findi\u011fimiz, Osmanl\u0131n\u0131n Bat\u0131ya a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Tanzimat d\u00f6nemindeki \u201cBat\u0131ya y\u00f6nelik\u201d se\u00e7kin grubun ailelerindeki \u201ckuzin\u201d ve \u201ckuzen\u201d uygulamas\u0131na kadar g\u00f6t\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bug\u00fcnk\u00fc geli\u015fmelere g\u00f6re de, \u201cday\u0131\/amca ve teyze\/hala farklar\u0131 da kalkarsa, T\u00fcrk akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fckleri t\u00fcm\u00fcyle Eskimo<\/em> veya \u201cBat\u0131\u201d sistemine benzeyecektir (B.G\u00fcven\u00e7, 1972:294).<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinde ne t\u00fcr bir de\u011fi\u015fimden s\u00f6z edildi\u011finin daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan,ad\u0131 ge\u00e7en Eskimo akrabal\u0131k tasnifine somut b\u00eer \u00f6rnek olarak, Bat\u0131n\u0131n Amerikan ve Ingiliz toplumlar\u0131ndaki akrabal\u0131k terimleri kullan\u0131m\u0131 Tablo 4 de verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Tablo 4. AMER\u0130KAN (ve \u0130NG\u0130L\u0130Z) AKRABALIK TER\u0130MLER\u0130<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu tasnife g\u00f6re, baban\u0131n k\u0131z karde\u015fi ile annenin k\u0131z karde\u015fi i\u00e7in ayn\u0131 terim kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 durum, baban\u0131n erkek karde\u015fi ile annenin erkek karde\u015fi i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ayr\u0131ca, ki\u015finin kendi ku\u015fa\u011f\u0131nda, kendi ana-baba ailesi d\u0131\u015f\u0131ndaki k\u0131z veya erkek akrabalar\u0131 i\u00e7in de tek bir terim, \u201ccousin\u201d kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bununla beraber, bu toplumdaki \u00e7o\u011fu ailelerde, ku\u015fak fark\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, ki\u015fiyi ad\u0131<\/em> ile \u00e7a\u011f\u0131rma \u00f6me\u011fin, \u00e7ocu\u011fun, kendi ana-babas\u0131n\u0131 ve onlar\u0131n karde\u015flerini adlar\u0131 ile \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131 e\u011filimi de olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, bu kan akrabalar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan, ve evlilik sonucu edinilen akrabalara ili\u015fkin terimler de s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r, \u00f6me\u011fin, day\u0131n\u0131n veya amcan\u0131n e\u015fi i\u00e7in, bizdeki \u201cyenge\u201d gibi ayn bir terim bulunmay\u0131p, anne veya baban\u0131n k\u0131zkarde\u015fi i\u00e7in ge\u00e7erli olan \u201caunt” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bu ki\u015filer i\u00e7in de kullan\u0131lmaktad\u0131r. Teyze veya halan\u0131n e\u015fi i\u00e7in de bizdeki \u201ceni\u015fte\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 bir ifade bulunmay\u0131p, baban\u0131n veya annenin erkek karde\u015fi i\u00e7in kullan\u0131lan \u201cuncle” yeterlidir. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan ve bizde her iki cins i\u00e7in ayn terimlerle ifade edilen (\u201cg\u00f6r\u00fcmce\u201d, \u201ckay\u0131nbirader”, \u201cgelin\u201d,\u201cdamat\u201d, \u201cd\u00fcn\u00fcr”, v.b.) ki\u015filer ise, \u201c…-in-law” eki ile ifade edilmektedir,<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fte, \u00fclkemizde, en az birka\u00e7 ku\u015fak kentli \u00fcst ve orta s\u0131n\u0131f\u0131n kulland\u0131klar\u0131 akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fcklerinde, \u00f6zellikle tablomuzdaki \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fak terimlerinin kullan\u0131m\u0131nda g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e, \u0130ngilizce\u2019den d\u00fcz \u00e7evirme ile aktanlan kuzen<\/em> yerle\u015fmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde, \u201cye\u011fen\u201d, ayn\u0131 ku\u015faktaki karde\u015f \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 da kapsayacak \u015fekilde \u201ckuzen\u201d ile e\u015f anlaml\u0131 kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc derece akrabalan ifade i\u00e7in de kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, Bat\u0131n\u0131n \u00e7ocuk e\u011fitim sistemini benimsemi\u015f olan yine bu \u00fcst ve orta s\u0131n\u0131f T\u00fcrk ailelerinin hen\u00fcz az\u0131nl\u0131kta oldu\u011funu sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir k\u0131sm\u0131nda, \u00e7ocu\u011fun ana-babaya, hatta dedeye ad\u0131yla hitap etmesi ho\u015f g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr bir de\u011fi\u015fime yol a\u00e7an etmenler, \u00e7e\u015fitli gruplara ve ortamlara g\u00f6re farkl\u0131 ve karma\u015f\u0131kt\u0131r. Yine de, s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa bir analiz yapabilmek amac\u0131yla, bu etmenleri, kabataslak, \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda inceleyebiliriz: a) kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n etkisi, b) bat\u0131 dillerinde e\u011fitimin artmas\u0131 ve c) i\u00e7 g\u00f6\u00e7 sonucu soy sop grubunun eski \u00f6nemini yitirerek ailenin k\u00fc\u00e7\u00fclmesi.<\/p>\n\n\n\n a) Kitle \u0130leti\u015fim Ara\u00e7lar\u0131n\u0131n Etkisi<\/em><\/p>\n\n\n\n 1960\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonunda T\u00fcrklerin ya\u015fam\u0131na giren televizyon, di\u011fer \u00fclkelerde oldu\u011fu gibi, radyodan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde kitleleri etkilemede \u00f6nemli bir rol\u00fc \u00fcstlenmi\u015ftir. \u201cBireyin, k\u00f6yde olsun, kentte olsun, i\u00e7inde bulundu\u011fu evren, bu elektronik a\u011fla \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu ise, uzaklan yak\u0131n etmi\u015f, Mc Luhan\u2019in \u00e7ok iyi bilinen deyi\u015fi ile evrenimiz, b\u00fcy\u00fck bir k\u00f6y durumuna, herkesin, herkes hakk\u0131nda her \u015feyi bildi\u011fi k\u00f6ysel ya\u015fama bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr\u201d. (A.Aziz, 1982:3)<\/p>\n\n\n\n Okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fclkemizde, yaz\u0131l\u0131 kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131ndan \u00e7ok, elektronik g\u00f6rsel ve i\u015fitsel kitle ileti\u015fim ara\u00e7lan olan rayo ve televizyon, bireylere, kendi alt k\u00fclt\u00fcrleri d\u0131\u015f\u0131ndaki bilgilerin aktanlmas\u0131nda ve be-nimsenmesinde etkin olabilmektedir, \u00f6zellikle, \u201cgen\u00e7ler, rayo ve televizyona a\u00e7\u0131k olmalar\u0131 oran\u0131nda, toplumsalla\u015fma olgular\u0131nda geleneksel ya da gelenek d\u0131\u015f\u0131 bir toplumsalla\u015fma s\u00fcreci i\u00e7inde bulunmaktad\u0131rlar\u201d (A.Aziz, 1982:182). Bu durumda, \u00f6zellikle son y\u0131llarda pek tutulan \u201ctele novelas\u201d t\u00fcr\u00fc yabanc\u0131 kaynakl\u0131 \u201cpembe\u201d ya da \u201cbeyaz\u201d dizilerin bireylerin toplumsalla\u015fmas\u0131n\u0131 etkileyece\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu t\u00fcr dizilerde, seyirci, genelde akraba ve arkada\u015f gruplan \u00e7evresinde ge\u00e7en olaylarda, s\u0131k s\u0131k, Bat\u0131 toplumlar\u0131nm akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fckleri, o toplumlara \u00f6zg\u00fc akrabal\u0131k rolleri, yani davran\u0131\u015f beklentileri, hatta ya\u015fl\u0131 ku\u015fa\u011fa ad\u0131 ile hitap edilme durumu ile kar\u015f\u0131la\u015fmaktad\u0131r. Durum di\u011fer t\u00fcr yabanc\u0131 dizilerde de ayn\u0131d\u0131r. Evdeki \u00e7ocuklar\u0131n, hatta gen\u00e7lerin,izledikleri bu dizilerden bu y\u00f6nde etkilenmemeleri m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n Bu arada, konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek \u00fczere, \u00f6zellikle TRT\u2019nin televizyon yay\u0131nlar\u0131ndaki d\u0131\u015f kaynakl\u0131 filmlerin dublaj\u0131nda seyirciye sunulan temel akrabal\u0131k terimlerine g\u00f6z atmakta yarar g\u00f6r\u00fclmektedir:<\/p>\n\n\n\n 1. ku\u015fak i\u00e7in \u201cb\u00fcy\u00fck anne\u201d ve \u201cb\u00fcy\u00fck baba\u201d; ad\u0131 ile hitap Bunlar\u0131 Tablo 4\u2019deki Amerikan-\u0130ngiliz terimleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, TRT kanal\u0131yla bize, Bat\u0131 toplumlar\u0131ndaki akrabal\u0131k terimlerinin, \u201cT\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilmi\u015f\u201d de\u011fil de \u201cd\u00fcz \u00e7eviri\u201d \u015fekliyle sunuldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Yani, bu terimlerin T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne uyarlanmas\u0131 gerekirken, bu yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r<\/em>. Ger\u00e7i daha \u00f6nce a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere, T\u00fcrk ve Bat\u0131 toplumlar\u0131n\u0131n akrabal\u0131k terminolojisi birbirinden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Yine de, \u00e7eviride, olaylar\u0131n gidi\u015fine ve s\u00f6ylenen s\u00f6zlere dikkat ederek bir uyarlama yapmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu a\u00e7\u0131dan, televizyonda seyretti\u011fimiz yabanc\u0131 dizi ve filmlerde bu konuda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan hatalann bir umursamazl\u0131k ya da bilgisizlik sonucu oldu\u011fu izlenimi kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, olaylar\u0131n geli\u015fimi ile \u201chala” olmas\u0131 gerekti\u011fi anla\u015f\u0131lan ki\u015fiye \u201cteyze\u201d diye hitap edilmekte, \u201cday\u0131\u201d da \u201camca\u201d oluvermektedir.Somut bir \u00f6rnek, yak\u0131n bir tarihte TRT kanallar\u0131ndan birinde g\u00f6sterilen, \u00fcnl\u00fc film y\u00f6netmeni Jacques Tati\u2019nin ba\u015fyap\u0131t\u0131 \u201cMon \u00d6nele\u201d un \u00e7evirisidir. Filmin temel oyunculanndan biri, filmdeki olaylar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi evin evsahibesinin erkek karde\u015fi, yani bu evdeki \u00e7ocu\u011fun day\u0131<\/em>d\u0131r. Filmin ad\u0131 ile de bu ki\u015fiye at\u0131fta bulunulmaktad\u0131r. Film boyunca, \u00e7ocu\u011fun \u201camca\u201ds\u0131 olabilecek bir ki\u015fiye ratslanmamakla birlikte, \u201cday\u0131\u201d, \u201camca\u201d olarak ge\u00e7er. Bu filmin, \u00fclkemizde, ithalat\u00e7\u0131 firma marifetiyle \u201cAmcam\u201d olarak g\u00f6sterime girdi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r (Tempo: 1991). Benzer hatalara, Video kul\u00fcplerinde, ticari kurulu\u015flar\u0131n \u00fcrettikleri kasetlerdeki seslendirmede veya alt yaz\u0131larda da rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fin esef verici yan\u0131 da \u201ctelemania\u201d ve \u201cvideomania\u201d kurbanlar\u0131n\u0131n bir hayli y\u00fcksek oldu\u011fu \u00fclkemizde fazla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeden yap\u0131lan bu t\u00fcr \u00e7evirilerin, di\u011fer baz\u0131 etmenlerle birlikte, \u00f6zellikle yeni ku\u015fakta, \u00f6zg\u00fcn akrabal\u0131k terimlerimizi yok etmesi ya da kullan\u0131mlar\u0131n\u0131 \u201cmu\u011flakla\u015ft\u0131rma tehlikesidir. Bat\u0131 toplumlar\u0131nda bu t\u00fcr bir endi\u015fe s\u00f6z konusu de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc, bir Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki bir akrabal\u0131k teriminin bir di\u011ferinde, \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 rol ile birlikte, benzer bir \u015fekilde kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Bizim \u00f6zg\u00fcn akrabal\u0131k terimlerimiz ve \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 rol beklentileri ile Bat\u0131n\u0131nkiler aras\u0131ndaki gibi bir \u201cayk\u0131r\u0131l\u0131k\u201d yoktur.Daha \u015fimdiden, bu konudaki endi\u015femizi hakl\u0131 k\u0131lacak bir \u00f6rnekle, TV4 deki bir programda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131k: Tarih \u00f6\u011fretiminin tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir gen\u00e7 grubunda[7<\/a>], bir han\u0131m k\u0131z\u0131m\u0131z, konu\u015fmas\u0131 esnas\u0131nda, \u201c…annem, b\u00fcy\u00fck<\/em> annem “(\u201cninem\u201d, \u201canneannem\u201d, \u201cbabaannem\u201d yerine)…\u201d deyivermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n b) Bat\u0131 Dillerinde E\u011fitimin Artmas\u0131<\/em><\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki \u00fc\u00e7l\u00fc e\u011fitim sisteminde, yenilik\u00e7i Tanzimat okullar\u0131 olan idadiler ve sultan\u00eeler yan\u0131 s\u0131ra, kolejler ve az\u0131nl\u0131k okullar\u0131 olarak bilinen yabanc\u0131 dilde \u00f6\u011fretim yapan okullar bulunuyordu. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcnde ise Kur\u2019an \u00f6\u011fretimi verilmekteydi. \u201cBu \u00fc\u00e7 kanalda \u00fc\u00e7 ayr\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn, \u00fc\u00e7 ayr\u0131 ya\u015fam bi\u00e7iminin, hatta \u00fc\u00e7 ayr\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n insan\u0131 yeti\u015ftiriliyordu\u201d (Z.Balo\u011flu, 1990:6). Bug\u00fcn, yine buna benzer bir \u00fc\u00e7l\u00fc kanal s\u00f6z konusudur. \u201cBirbirine kapal\u0131 bu kanallarda e\u011fitim profili farkl\u0131 \u00fc\u00e7 ayr\u0131 t\u00fcr gen\u00e7lik yeti\u015ftirilmektedir\u201d (Z.Balo\u011flu, 1990:8). Ayn kanallar\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131nda ise, birinde din fakt\u00f6r\u00fc, di\u011ferinde artan n\u00fcfus fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn bask\u0131s\u0131 rol oynamaktad\u0131r. Bir di\u011feri de, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n<\/em> yabanc\u0131 dil \u00f6\u011frenmesini ve iyi bir e\u011fitimle toplumda g\u00f6zde olan, bol kazan\u00e7l\u0131 ve sa\u011flam gelecekli meslekler edinmesini isteyen ailelerin talebinden do\u011fmaktad\u0131r (Z.Balo\u011flu, 1990:8-9). Bu talep sonucunda, \u201cyabanc\u0131 dilde e\u011fitim yapan \u00f6zel liseler\u201d, yani \u201cKolej\u201dler yan\u0131 s\u0131ra, \u201cAnadolu liseleri\u201d olarak bilinen \u201cyabanc\u0131 dilde e\u011fitim yapan resmi liseler\u201dortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Talep patlamas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda her y\u0131l bu okullara giri\u015f i\u00e7in yap\u0131lan s\u0131navlar ve \u00e7ocuklar\u0131n yerle\u015ftirilmesinde \u00e7\u0131kan aksakl\u0131klar\u0131n g\u00fcnlerce gazetelerde konu edinildi\u011fi mal\u00fbmdur.<\/p>\n\n\n\n Genel liselerimizde de yabanc\u0131 dil \u00f6\u011fretilmektedir, ama ne s\u00fcresi ne de niteli\u011fi tatmink\u00e2rd\u0131r. Asl\u0131nda, \u201clisan-\u0131 ecnebi\u201d ya da yabanc\u0131 dil dersinin, gerek Osmanl\u0131 \u201cMekteb-i ldad\u00eeyye\u201dsinde, gerek Cumhuriyet d\u00f6neminin ortaokul ve lise m\u00fcfredat programlar\u0131nda, haftal\u0131k ders y\u00fck\u00fcn\u00fcn ortalama % 14- 17 sini olu\u015fturdu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r (H.Cicio\u011flu, 1982: 167-218). Oysa, ilki 1867 de \u201cGalatasaray Sultan\u00eesi\u201d ad\u0131 alt\u0131nda a\u00e7\u0131lan Mekteb-i Sultan\u00ee\u2019de ise \u00f6\u011fretim yan yar\u0131ya T\u00fcrk\u00e7e ve Frans\u0131zca dillerinde idi (H.Cicio\u011flu, 1982:14). Bu okullar yan\u0131 s\u0131ra, az\u0131nl\u0131k okullar\u0131, zamanla, T\u00fcrkleri de kabul etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn \u201cKolej\u201d olarak da bilinen bu tip eski veya yeni okullann m\u00fcfredat program\u0131ndaki derslerin yar\u0131s\u0131nda, yabanc\u0131 dilde e\u011fitim yap\u0131lmaktad\u0131r. Art\u0131k Frans\u0131zca d\u0131\u015f\u0131nda. Almanca, \u0130talyanca, ama \u00e7o\u011funlukla \u0130ngilizce dilinde e\u011fitim yayg\u0131nd\u0131r. Hatta, bu okullar\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda etkin bir bi\u00e7imde ikinci bir yabanc\u0131 dil de \u00f6\u011fretilmektedir.<\/p>\n\n\n\n Ailelerin yabanc\u0131 dilde iyi bir e\u011fitim talebinde, \u015f\u00fcphesiz, bir tak\u0131m sosyal ve psikolojik nedenler vard\u0131r. Ancak, \u00e7a\u011f\u0131n gerekleri ve \u00fclkemizdeki i\u015f olanaklar\u0131 da aileleri,\u00e7ocuklar\u0131na, bedeli ne olursa olsun, yabanc\u0131 dilde e\u011fitim sa\u011flama isteklerinde hakl\u0131 k\u0131lmaktad\u0131r. \u201cD\u00fcnyay\u0131 kapsayan bir k\u00f6yden” (global milage)<\/em>, \u201cd\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir ya\u015fam bi\u00e7iminden\u201d (global lifestyle)<\/em> (J.Naisbitt ve P.Aburdene, 1990: 116-119) ve gittik\u00e7e yo\u011funla\u015fan uluslararas\u0131 politik ve ekonomik ili\u015fkilerden s\u00f6z edildi\u011fi bir ortamda, yabanc\u0131 dil bilme \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131n \u00f6te yandan, bir toplumun dilini \u00f6\u011frenmek, asl\u0131nda o toplumun b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc de \u00f6\u011frenmek, o toplumun de\u011ferler sistemine a\u00e7\u0131lmak demektir. O dili gerekti\u011fi gibi konu\u015fabilmek i\u00e7in bu zorunludur. Onun i\u00e7in, T\u00fcrkiye\u2019deki ayd\u0131nlar aras\u0131nda, milli de\u011ferlerimizin, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn yok olaca\u011f\u0131 endi\u015fesi ile, \u00f6zellikle temel e\u011fitimden ba\u015flayan yabanc\u0131 dilde e\u011fitim g\u00f6r\u00fclmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan bir grup bulunmaktad\u0131r. Bu endi\u015felerinde de pek haks\u0131z de\u011fildirler: \u0130\u015fte, bu tip okullardan mezun olanlar\u0131n, her zaman i\u00e7in, toplumumuzda ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 ve \u201ck\u00fclt\u00fcr aktar\u0131c\u0131\u201d bir konumlan olmu\u015ftur, \u00f6rne\u011fin, bu t\u00fcr bir e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f olan Osmanl\u0131 se\u00e7kinleri, a\u015final\u0131k kazand\u0131klar\u0131 \u201cfrenk\u201d k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir tak\u0131m \u00f6zelliklerini, Osmanl\u0131 toplumunda bu yabanc\u0131 dili kullanan az\u0131nl\u0131k gruplarla birlikte Osmanl\u0131 toplumuna aktar\u0131lmas\u0131nda arac\u0131 olmu\u015flard\u0131n Daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz, \u201ckuzen” ve \u201ckuzin\u201d kullan\u0131mlar\u0131 buna tipik bir \u00f6rnektir. \u201cKuzen\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yayg\u0131n olarak kullan\u0131m\u0131 ise daha sonrad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bunda, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz, g\u00f6rsel-i\u015fitsel yay\u0131nlardaki yabanc\u0131 te-rimlerin \u201cd\u00fcz \u00e7eviri\u201dsi kadar Bat\u0131 dillerinde e\u011fitim g\u00f6rmenin etkisi b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Yurdumuzda, dilinde e\u011fitim yap\u0131lan Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerinde, her dile g\u00f6re yaz\u0131m ve telafuz fark\u0131na ra\u011fmen, \u201ckuzen\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Bu okullarda verilen dil ve edebi derslerin i\u00e7eri\u011fi, her k\u00fclt\u00fcrde var olan akrabal\u0131k sistemini de kapsamaktad\u0131r. Bu durumda \u00f6\u011frenci, okulda okudu\u011funu, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7evrede, ekranda g\u00f6r\u00fcp duyarak, ya da ekranda seyretti\u011fini okulda okuyarak pe-ki\u015ftirmektedir. B\u00f6ylece, bir zamanlar k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubun tekelinde olan \u201ckuzen”, daha geni\u015f bir kitleye yay\u0131labilmi\u015f, T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6zl\u00fck[8<\/a>] ve iml\u00e2 Havuzlar\u0131m\u0131za girmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bu arada yurt d\u0131\u015f\u0131nda, bir Bat\u0131 toplumunda ya\u015farken, o toplumun dilinde e\u011fitim g\u00f6rmek zorunda kalanlar\u0131 da unutmamak gerekir. Bu ki\u015filer, genellikle, toplumsalla\u015fma s\u00fcrecinin en \u00f6nemli ve kal\u0131c\u0131 olan \u00e7ocukluk d\u00f6nemlerini yurt d\u0131\u015f\u0131nda ge\u00e7irmektedirler. Yurt d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrk ailesinin, ailenin Bat\u0131ya y\u00f6nelik bir se\u00e7kin ya da \u00fcst orta s\u0131n\u0131f T\u00fcrk ailesi olmas\u0131 halinde, bu tip aile, ana-baban\u0131n da yabanc\u0131 dil bilmesi sonucu, ya\u015fad\u0131klar\u0131 kentteki yerli halk ile sa\u011fl\u0131kl\u0131, ama \u00e7ocu\u011fun kendi k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerini \u00f6\u011frenmesi bak\u0131m\u0131ndan sa\u011fl\u0131ks\u0131z, bir ileti\u015fime girebilmektedir[9<\/a>]. Bu da, bu grup ailelerin, ya\u015fad\u0131klar\u0131 yabanc\u0131 toplumun de\u011ferlerine yo\u011fun bir \u015fekilde a\u00e7\u0131k olmalar\u0131, ve bu \u00fclkede kal\u0131\u015f s\u00fcreleri ile do\u011fru orant\u0131l\u0131 bir \u015fekilde,bu de\u011ferlerin ve kullan\u0131lan s\u00f6zc\u00fcklerin benimsenmesi demektir. Akrabal\u0131k terimleri de bu geli\u015fmeden nasibini almaktad\u0131r. O derece ki, \u00e7ocuk, ya\u015fan\u0131lan \u00fclkedeki temel kan akrabal\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerini, s\u00f6z gelimi, \u201cmommy\u201d, \u201cdaddy”, \u201cmom\u201d, \u201cdad\u201d veya \u201cmuti\u201d gibi ana veya babas\u0131na hitapta kullanmay\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131k haline getirmekte, bu al\u0131\u015fkanl\u0131k yurda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00e7ok zor b\u0131rak\u0131lmaktad\u0131r. Bunda \u00e7evreden \u201c\u00f6zenti\u201d olarak yap\u0131lan ele\u015ftiriler etkin olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n Oysa, k\u0131r, ta\u015fra ya da bu \u00f6zellikleri yans\u0131tan gecekondu b\u00f6lgesi k\u00f6kenli \u201cgurbet\u00e7i\u201d T\u00fcrk i\u015f\u00e7i ailelerinde durumun daha de\u011fi\u015fik oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu aileler, kentin belirli mahallelerinde yo\u011funla\u015ft\u0131klar\u0131ndan, bu ki\u015filer aras\u0131nda, yerli halk ile olandan \u00e7ok daha yo\u011fun bir etkile\u015fim ve dayan\u0131\u015fma s\u00f6zkonusudur. Bu dayan\u0131\u015fma ve k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fi koruma \u00e7abalar\u0131, onlan, bulunduktan toplumda sosyal a\u00e7\u0131dan \u201ctecrit edilme\u201d boyutuna kadar g\u00f6t\u00fcrebilmektedir (J.M.Mushaben, 1985: 134). \u00c7ocuklar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131, bu soyutlanma ile birlikte, \u00f6rne\u011fin Alman sistemine hi\u00e7 de uygun d\u00fc\u015fmeyen T\u00fcrk yeti\u015ftirme tarz\u0131n\u0131n etkisiyle, kendilerini ifade etmede aciz kalmaktad\u0131r. Oysa bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, \u00e7ocuk, konu\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frendi\u011fi zaman kendi toplumunun yap\u0131s\u0131n\u0131n beklentilerine de a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7ocuk, ne T\u00fcrk\u00e7eyi ne de, \u00f6rne\u011fin, Almancay\u0131 gerekti\u011fi kadar \u00f6\u011frenemedi\u011finden, ne T\u00fcrk ne de Alman sosyal ili\u015fkiler yap\u0131s\u0131n\u0131 tam olarak alg\u0131layamamaktad\u0131r (N. Abadan-Unat, 1985: 11 -14). Dolay\u0131s\u0131yla, i\u015f\u00e7ilerimizin Anadolu do\u011fma b\u00fcy\u00fcme birinci ku\u015fa\u011f\u0131 ile T\u00fcrkiye\u2019de do\u011fmakta birlikte, k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta yurt d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015famaya ba\u015flayan ikinci ku\u015fak aras\u0131nda, iki farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 b\u00fct\u00fcn boyuttan ile ya\u015fanmaktad\u0131r[10<\/a>]. Bu \u00e7at\u0131\u015fmadan, aile i\u00e7i ve akrabal\u0131k rolleri de nasiplerini almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Birinci ku\u015fak Anadolu ya\u015fam bi\u00e7imini, biraz \u201celektronize\u201d bir bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcrmeye devam ederken, ikinci ku\u015fak, aile oca\u011f\u0131 ile okul ve kendi mahallesi d\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6zledi\u011fi g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 de\u011ferler aras\u0131nda bocalamaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, bu ikinci ku\u015fak, yurt d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrk i\u015f\u00e7i ailesinin \u201c\u00e7ekirdek\u201d (kar\u0131-koca ve \u00e7ocuklar) bir yap\u0131s\u0131 olmas\u0131 (M.K\u0131ray, 1976; A.Kudat, 1975) sonucu, kan akrabas\u0131 ve h\u0131s\u0131m (kan akrabas\u0131 olanlar\u0131n e\u015f ve \u00e7ocuklar\u0131) grubu d\u0131\u015f\u0131nda bir \u201cakraba\u201d grubu tan\u0131mamaktad\u0131r. Bu deneyim, yurt d\u0131\u015f\u0131nda devam etti\u011fi yerel okuldaki Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ili\u015fkin bilgilenmeyi peki\u015ftiriridir. Yine yabanc\u0131 dilde izledi\u011fi yerel dizi ve filmler de kendisine, ana-baba k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden farkl\u0131 akrabal\u0131k s\u00f6zc\u00fckleri, davran\u0131\u015f beklentileri vermektedir. Bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, bulundu\u011fu sosyal \u00e7evrenin empoze etti\u011fi k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerinin veya normlar\u0131n\u0131n televizyonda izlenen programdaki davran\u0131\u015f-larla uygunlu\u011fu, ki\u015finin benzer davran\u0131\u015flar i\u00e7ine girmesini kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bu ortamda, \u00e7o\u011fu kez, aile \u00fcyeleri d\u0131\u015f\u0131nda, arkada\u015f grubundan olumlu tepkiler beklentisi umudu vard\u0131r. Bu beklenti de, \u00e7ocu\u011fun veya gencin, gerek kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131nda gerek etraf\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne benzer davran\u0131\u015flara girmesine yard\u0131mc\u0131 olabilmektedir (M.K\u00fc\u00e7\u00fckkurt, 1990: 92). \u201cAlamanc\u0131\u201d ikinci ku\u015fakta sorun, aile \u00e7evresinin beklentileri ile okulda edindi\u011fi arkada\u015f grubunun beklentilerinin farkl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu da onu, ya bunal\u0131ma itecek ya da gencin kendi \u00f6z k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u201cyabanc\u0131la\u015fmas\u0131\u201d na yol a\u00e7acakt\u0131r. Ama, bir de madalyonun \u00f6b\u00fcr y\u00fcz\u00fc vard\u0131r: O da, bu gen\u00e7lerin, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplum \u00fcyelerince de, bir ba\u015fka k\u00fclt\u00fcr \u00fcyesi olarak d\u0131\u015flanmalar\u0131d\u0131r (J.M.Mushaben: 138). \u201cYitirilen ku\u015fak\u201d olarak da bilinen bu gen\u00e7lerimizde, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr \u00f6zelliklerinin \u00e7o\u011funun erozyona u\u011frad\u0131\u011f\u0131 bir ger\u00e7ektir. Bunu, konumuzla ilgili bir \u00f6rnek ile peki\u015ftirmekte yarar vard\u0131r: \u201cAlmanyah\u201d ikinci ku\u015fak oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan bir T\u00fcrk gencimiz, kendisine bir \u015fey sormak \u00fczere dikkatini \u00e7ekmek isteyen, \u0130stanbul k\u00f6kenli ya\u015fl\u0131ca bir kom\u015fu han\u0131m\u0131n \u201cevlad\u0131m\u201d \u015feklindeki hitab\u0131na, \u201cBen senin evlad\u0131n de\u011filim\u201d diye sinirlenerek yan\u0131t vermi\u015ftir. Han\u0131m\u0131n, gence, bu t\u00fcr bir hitab\u0131n bir T\u00fcrk adeti oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u00fczerine de, gencimiz, bu t\u00fcr bir uygulamadan haberdar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu adeti horlay\u0131c\u0131 bir \u015fekilde ifade etmi\u015ftir[11<\/a>].<\/p>\n\n\n\n![\"\"\/](\"https:\/\/belleten.gov.tr\/img\/table.png\")
<\/a><\/figure>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n
2. ku\u015fakta, terimler karga\u015fas\u0131 ve 3.ku\u015fa\u011f\u0131n 2.ye ki\u015finin ad\u0131 ile hitab\u0131;
3. ku\u015fakta, \u201ckuzen\u201d, \u201cye\u011fen\u201d ve ki\u015filere adlar\u0131 ile hitap etme.<\/p>\n\n\n\n