Mevl\u00fct Uyan\u0131k<\/p>\n\n\n\n
Anahtar Kelimeler:<\/strong> Osmanl\u0131, \u015eeyh Bedreddin, \u0130slam, Akaid, Tarih<\/p>\n\n\n\n 1. \u015eeyh Bedreddin Hareketini Haz\u0131rlayan Sosyal ve \u0130ktisad\u00ee \u015eartlar\u0131n De\u011ferlendirilmesi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcnce Tarihinde \u2018zaman zaman\u2019 Hakim d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131na itiraz ederek, o devrin anlay\u0131\u015f\u0131nda de\u011fi\u015fiklik yapmak isteyenlerden birisi de \u015eehy Bedreddin\u2019tir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zg\u00fcnl\u00fck, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve kar\u015f\u0131t olma[1<\/a>] temel hareket noktalar\u0131ndan kalkan bu insanlar, o zamana kadarki uygulamalardaki aksayan y\u00f6nleri g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015farak, kamunun belli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n sesi olabilmi\u015flerdir. Gayeleri \u0131slahat olmas\u0131na ra\u011fmen, \u0130sl\u00e2m ak\u00e2idi a\u00e7\u0131s\u0131ndan vard\u0131klar\u0131 noktalar olduk\u00e7a farkl\u0131 olabilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla \u015eeyh Bedreddin\u2019in ak\u00e2ide dair g\u00f6r\u00fc\u015flerini iyi tahlil edebilmek i\u00e7in, o devrin sosyal ve iktisad\u00ee \u015fartlar\u0131n\u0131 iyi de\u011ferlendirmek gerekti\u011fi kanatindeyiz.<\/p>\n\n\n\n H.770\/M.1358 y\u0131l\u0131nda Simavna\u2019da do\u011fan Bedreddin Mahmut, Sel\u00e7uklu s\u00fclalesinden Simavna kad\u0131s\u0131o\u011flu Gazi \u0130srail\u2019in b\u00fcy\u00fck o\u011fludur. Olduk\u00e7a iyi bir tahsil g\u00f6ren Bedreddin, Mevlan\u00e2 Yusuf\u2019tan sarf ve Nahiv, \u015eahidi\u2019den tefsir, Mevlan\u00e2 Feyzullah\u2019tan Astronomi, M\u0131s\u0131r da Ali b. Muhammed Mercani ve M\u00fcbarek \u015eah\u2019tan F\u0131k\u0131h, tasavvuf ve Mant\u0131k derslerini ald\u0131, S. \u015eerif C\u00fcrcan\u00ee\u2019nin ders arkada\u015f\u0131d\u0131r. Daha sonralar\u0131 \u015eeyh H\u00fcseyin Ahlat\u00ee\u2019ye intisab etti[2<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bir bilgi karma\u015fas\u0131 i\u00e7inde oldu\u011fumuz \u015eeyh Bedreddin ve Hareketini herkes kendine g\u00f6re ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela, V. Timuro\u011flu, kendisini bir materyalist sanat\u00e7\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olarak tan\u0131mlad\u0131ktan sonra devamla der ki: Bedreddin, siyasal iktidara y\u00f6nelik bir halk eyleminin lideri olarak beni ilgilendirir. \u00dcstelik, Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, \u201cMutluluk D\u00fc\u015f\u00fcncesi\u201d adl\u0131 eserinde, Thomas Moor ile kar\u0131la\u015ft\u0131rarak \u015eeyh\u2019i materyalist g\u00f6stermek istemesine ra\u011fmen becerememi\u015ftir”, der. \u00c7etin Yetkin\u2019de bunu denemi\u015ftir[3<\/a>], ama e\u011fer becerselerdi bile, bu durum \u015eeyh\u2019in aleyhine olacakt\u0131r[4<\/a>]. Bedreddin, \u0130brahim Konyal\u0131 taraf\u0131ndan ise Stalin\u2019in \u015eeyhi olarak takdim edilirken[5<\/a>], F\u0131nd\u0131ko\u011flu\u2019na g\u00f6re ise, Eflatundan sonra ikinci b\u00fcy\u00fck sosyalist Bedreddindir. Zira O\u2019nun d\u00fc\u015f\u00fcnce y\u00f6n\u00fc sonraki as\u0131rlarda da devam etmi\u015ftir. Bir taraftan Mani\u2019ler den beri devam eden dini, mistik renkteki sosyal m\u00fccadeleye ba\u011flan\u0131rken; \u00f6b\u00fcr taraftan modern manadaki sosyalizmin bizdeki \u00f6nc\u00fcs\u00fc olarak g\u00f6z\u00fckmektedir[6<\/a>].<\/p>\n\n\n\n B\u00fct\u00fcn bu pe\u015fin h\u00fck\u00fcmlerden ve \u015eeyhi, herkesin kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerine alet k\u0131lmalar\u0131ndan \u015fikayet eden N.Tanr\u0131kulu, onu Batini, Z\u0131nd\u0131k, \u0130syanc\u0131, \u015eeyh, Sosyalist olarak takdim edenlerin hi\u00e7birisinin kendi eserlerine g\u00f6re de\u011ferlendirmedi\u011fini s\u00f6yler. O\u2019na g\u00f6re ise, f\u0131k\u0131h\u2019taki eserleri Varidat\u2019la birlikte incelenirse g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ki, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve adalet ilkeleri \u00fczerinde durarak insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn din ve hukuk \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ile m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu vurgulanmaktad\u0131r. Bu ise, d\u00fcnya i\u015fleri ile ahiret i\u015flerine kar\u0131\u015ft\u0131rmamak demektir. Yani laikli\u011fi belirtmekte[7<\/a>]. A. Cerraho\u011fglu ise, \u015eeyhi bir liberal olarak g\u00f6r\u00fcr[8<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Me\u015frutiyet\u2019te Osmanl\u0131 Demokrat F\u0131rkas\u0131 Umum Katibi, Maarif Ba\u015fm\u00fcfetti\u015fli\u011fi ve kaymakaml\u0131k yapan Bezmi Nusret Kaygusuz\u2019a g\u00f6re, Bedreddin bir kollektivist\u2019dir. Varidat \u00e7evirisi bulunan Kaygusuz, der ki, Bedrettin\u2019de T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc temiz ahl\u00e2k, \u00e7a\u011fda\u015f h\u00fcmanizmin kurtar\u0131c\u0131 doktrinleri, insanl\u0131\u011f\u0131n kurtulu\u015f ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kaideleri vard\u0131r. O bir sosyal demokrat\u2019t\u0131r[9<\/a>]. Di\u011fer bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ise, \u00c7a\u011fda\u015f T\u00fcrk D\u00fc\u015f\u00fcncesinin ge\u00e7mi\u015fteki aya\u011f\u0131 Osmanl\u0131lar i\u00e7indeki, \u015eeyh Bedreddin gibi, kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceden y\u00fckselmi\u015ftir[10<\/a>], \u015feklindedir. Bunlara ilave olarak, Bedreddin, Luther\u2019in Hristiyanl\u0131k\u2019ta yapmak iste\u011fi reformun benzerini \u0130sl\u00e2m\u2019da yapmak istemi\u015ftir[11<\/a>] denilmektedir.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere olduk\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131k bir yap\u0131ya sahib olan \u015eeyh Bedreddin ve benzeri hareketler \u0130sl\u00e2m tarihini ilk zamanlar\u0131ndan itibaren vard\u0131r. Sebebleri her ne olursa olsun, bu kar\u015f\u0131 hareketler g\u00f6stermektedir ki, dinin ide\u00e2l uygulama bi\u00e7imi -Resulullah d\u00f6nemi hari\u00e7- s\u00fcrekli ger\u00e7eklik kazanamam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ktisad\u00ee, toplumsal ve siyasal g\u00fc\u00e7, toplumun her kesimini ile uzla\u015famayan ve kabilecilik unsurlar\u0131n hakim oldu\u011fu g\u00fc\u00e7lerin (Emevi, Abbasi vb) ellerinde oldu\u011fu i\u00e7in ilk devirlerden itibaren bir ger\u00e7eklik \u015feklinde bir toplumda g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Devletin ayakta kalmas\u0131 i\u00e7in toplumla b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi gerekti\u011fi halde, bu ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fi i\u00e7in ilk \u00f6nce Hariciler isyan etmi\u015flerdir. Sonra Ravendi ve Muknea, Horasan\u2019da silahl\u0131 eyleme ge\u00e7mi\u015ftir. H. II. yy. da Do\u011fru Baba Musa i\u015ftirak (kad\u0131nlar da dahil)li\u011fi savundu. Bunlara \u201cMesrurlar\u201dda denir. H.II. ve IV. yy. aras\u0131nda Karamita \u0130slami esaslara muhalif g\u00f6r\u00fc\u015fler ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. \u015eeyh Bedreddin hadisesinden sonra, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise Vehhabiler kendilerine has bir akaid sistemi olu\u015fturarak di\u011fer m\u00fcsl\u00fcmanlara kar\u015f\u0131 silah \u00e7ektiler[12<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Hariciler-\u015eeyh Bedreddin ve Vehhabiler aras\u0131nda benzerlikler oldu\u011fu a\u015fik\u00e2rd\u0131r[13<\/a>]. Hammer\u2019e g\u00f6re, bunlar\u0131n i\u00e7inde en \u00f6nemlisi Bedreddin Hareketidir. Zira Bedreddin isyan\u0131 \u0130ran\u2019daki Zerd\u00fc\u015ft ruhban\u0131n\u0131n Kabbad komutas\u0131ndaki ihtilalin k\u00f6t\u00fc bir \u00f6rne\u011fidir[14<\/a>].<\/p>\n\n\n\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, dini \u0131slahat gayesi ile ortaya \u00e7\u0131kan hareketlerin temelinde, kanaatimizce, ekonomik ve siyasal nedenlerin \u00f6nemi b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bu hususa temas eden E. Kongar, Bat\u0131c\u0131 ve \u0130slamc\u0131lar\u0131n toplumsal de\u011fi\u015fmede \u00e7ok \u00f6nemli bir yeri olan dini \u00f6\u011felere belirleyici rol vermekle hata ettiklerini belirtir. Mesel\u00e2, Osmanl\u0131, m\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, ekonomik ve siyasal nedenlerle \u00e7\u00f6km\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130mpataroluk \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in din yozla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r; yoksa din yozla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in imparatorluk \u00e7\u00f6kmemi\u015ftir, der[15<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bu tesbitten hareketle \u015eeyhi isyana zorlayan sosyal, siyasal, ekonomik ve dini unsurlar\u0131n arkaplar\u0131n\u0131 tahlil edebilirsek, insan fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc de g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fumuzda, ni\u00e7in b\u00f6yle bir harekete kalk\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliriz. Daha da \u00f6nemlisi, ni\u00e7in ayr\u0131 bir metafizik sistem kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r? Ayr\u0131ca, O, bu metafizik sistem i\u00e7inde yeni bir ahl\u00e2k telakkisi[16<\/a>] getirme ihtiyac\u0131n\u0131 ni\u00e7in hissetmi\u015ftir? K\u0131sacas\u0131 Fikirlerle Hadiselerin irtibat\u0131n\u0131 sa\u011flamak gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n H.II. yy. itibaren \u0130ran ve Asya taraflar\u0131na nufuz etmeye ba\u015flayan \u0130sl\u00e2miyete kar\u015f\u0131, buralardaki eski medeniyetlerin ve kavm\u00ee irk\u00ee potansiyellerin sosyal mukavemet \u015feklinde belirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu Kar\u015f\u0131t Hareketlerde ya bu harici tesirlerle, ya da her din i\u00e7inde kendili\u011finde g\u00f6r\u00fclen cedeli tart\u0131\u015fmalarla olmaktad\u0131r[17<\/a>]. Bedreddin hadisesinde \u00f6nemli olan bu harici tesirler; yani \u015eamanl\u0131k, Buddha ve Mani dinlerinin kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 t\u00f6re halinde ya\u015fatan T\u00fcrklerin psikolojisine \u00e7ok uygun olmas\u0131[18<\/a>] \u00e7ok \u00f6nemlidir. Bunlara ilave olarak, Mazdekizm ve Babekizmi ekleyen F\u0131nd\u0131ko\u011flu, Bedreddin hareketini haz\u0131rlayan ilk daireyi \u00e7izer[19<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bedreddin Hareketini haz\u0131rlayan ikinci daireyi ise Osmanl\u0131lar\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu siyasal ve iktisadi kar\u0131\u015f\u0131klar, olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klara tepki ise, 1. K\u0131rsal 2. \u015eehirler olmak \u00fczere iki y\u00f6nden olmu\u015ftur. K\u0131rsal kesimdeki dini ak\u0131mlar \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kan bu kar\u015f\u0131t d\u00fc\u015f\u00fcnceler[20<\/a>] son derece h\u0131zla yay\u0131lmalar\u0131, o d\u00f6nemin iktisad\u00ee ve sosyal \u015fartlar\u0131n g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fumuzda anla\u015f\u0131labilir hale gelmektedir. Yakla\u015f\u0131k iki as\u0131rdan beri Anadolu kavgalar\u0131n merkezi olmu\u015f. Sel\u00e7uklu devletinin bir u\u00e7 beyli\u011fi olan Osmanl\u0131, Anadolu’da T\u00fcrk birli\u011fini kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken Timur-Y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 ve neticede Mogollar\u0131n istilas\u0131 tekrar karga\u015fa d\u00f6nemini ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Timur\u2019un Semerkant\u2019a d\u00f6nerken, Osmanl\u0131ya epey u\u011fra\u015ft\u0131racak olan Sun\u2019i beyliklerle devleti tekrar beylik d\u00f6nemine geri getirmi\u015ftir. Beyaz\u0131t\u2019\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 taht kavgas\u0131 ile kimse can\u0131ndan, mal\u0131ndan, \u0131rz\u0131ndan emin de\u011fildir. \u00c7elebi Mehmet\u2019in taht\u0131 kazanmas\u0131 ile karga\u015f\u0131 bitmez. Timur taraf\u0131ndan iade olan beyliklerle m\u00fccadele tekrar ba\u015flar. Osmanl\u0131 tebas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir zulum alt\u0131nda ezilmekte ve s\u00fcrekli dirlik aramaktad\u0131r. T\u0131mar sahibleri emri alt\u0131ndaki k\u00f6yl\u00fclerin hak ve hukukun g\u00f6zetmiyorlard\u0131[21<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bu durumu teyid eden Akda\u011f, \u015fu tesbiti yap\u0131yor. M. \u00c7elebi iktidara sahib olunca hem Timur\u2019un \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz ya\u011fmalar\u0131, hem de cemiyetteki bozukluklar ve Osmanl\u0131 taht m\u00fccadelesi i\u00e7timai sefaleti \u00e7ok artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte bunlar\u0131n neticesinde ortaya \u00e7\u0131kan \u015eeyh Bedreddin Hareketi tamamen bir halk hareketidir[22<\/a>]. Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar sonra da tamamen yok edilmemi\u015ftir. Yavuz d\u00f6nemi ve Kanuni S\u00fcleyman d\u00f6nemlerinde sosyal ahl\u00e2k ve hatta asayi\u015f d\u00fczeninin g\u00f6ze batar bir huzursuzluk i\u00e7inde ge\u00e7mesi[23<\/a>] bozuklu\u011fun derecesini g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u00fchimdir.<\/p>\n\n\n\n Sosyal bir patlamaya haz\u0131r bir ortama birde tarikat faaliyetlerinin \u015fehirlerde, \u015fehirli ruhuna ayr\u0131; k\u00f6yl\u00fc g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrkmen ruhuna ayr\u0131 tesirler g\u00f6stermesi ve bunun neticesinde farkl\u0131 \u015fekillere b\u00fcr\u00fcnmesini hesaba katarsak, ba\u015flang\u0131\u00e7ta dini sonra siyasi bir h\u00e2l alan isyan\u0131 inceleyebiliriz[24<\/a>].<\/p>\n\n\n\n B\u00fct\u00fcn bunlara bir de bu kara\u015f\u0131klardan dolay\u0131 bat\u0131ya kitleler halinde ka\u00e7an T\u00fcrkmen gen\u00e7lerinin istihdam zorlu\u011fu eklenmi\u015ftir[25<\/a>]. Bunlar\u0131n bo\u015f gezmeleri kolayca k\u0131\u015fk\u0131rtmalara kap\u0131lmalar\u0131na sebeb olmu\u015f olabilir. Bu modem bilimlerde siyasal kat\u0131lma ve siyasal yabanc\u0131la\u015fma kavramlar\u0131 ile izah ediliyor. \u015e\u00f6yleki: Siyasal bunal\u0131m d\u00f6nemlelerinde muhalif hareketlere \u00e7ok y\u00fcksek d\u00fczeyde kat\u0131lmalar oldu\u011fu belirlenmi\u015ftir Yani bunlar sosyal zemin ve zaman \u015fartlar\u0131na ba\u011fl\u0131 iki olgudur. Bunal\u0131m ise, ki\u015fi(ler)in sisteme yabanc\u0131la\u015fmas\u0131 ile kurals\u0131zl\u0131k, anlams\u0131zl\u0131k, g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck, sosyal tecrit ve kendinden uzakla\u015fma gibi be\u015f ayr\u0131 \u015fekide belirir[26<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Sistemden yabanc\u0131la\u015fan birey, zihinsel ve ruhsal istikrars\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 giderecek ve ki\u015fisel \u00f6zde\u015fliklerini kendine \u00e7ekecek kar\u015f\u0131 sistem temsilcisi k\u00f6ktenci bir gurub(lar)[27<\/a>] buldu\u011fu an ona uymaktad\u0131r. Bunun belirmesi ise toplumsal yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir t\u00fcr\u00fc olan \u00dctopya \u015feklinde olur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00dctopya, gayrimemnunlar kitlesinin arzu ve \u00f6zlemlerini ifade eder. Bunuda y\u0131k\u0131c\u0131 ve tenkit\u00e7i bir tav\u0131r halinde hakim g\u00fcce (devlete) kar\u015f\u0131 koyarak ortaya koymak ister[28<\/a>]. \u015eeyh Bedreddin hareketine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda i\u015fte bu unsurlar\u0131n hepsini g\u00f6rebilmekteyiz. \u015eimdi bunlar\u0131 tahlil edelim.<\/p>\n\n\n\n 2. Bedreddin\u2019in \u0130syan\u0131 ve Bast\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u015eeyhin hareketi, F\u0131nd\u0131ko\u011fluna g\u00f6re, nazari bak\u0131mdan 1391 de haz\u0131rlanm\u0131\u015f, 1416 da aksiyon halini alm\u0131\u015ft\u0131r. Haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 M\u0131s\u0131r\u2019da Ahlati ile ba\u015flam\u0131\u015f, \u0130slam \u00f6ncesi din ve mezheplerin tesiri, ekonomik ve sosyal \u00e7alkant\u0131lar, nihayet Bat\u0131 Anadolu\u2019nun ve Rumelinin baz\u0131 y\u00f6relerindeki isyanlar ve bunlar\u0131n \u00f6nderleri isyana zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r[29<\/a>].<\/p>\n\n\n\n \u00dczerinden en \u00e7ok yaz\u0131lan ve halen de hakk\u0131nda ya \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi gereken, ya da Bat\u0131n ve Zahir ilmini kendinde toplam\u0131\u015f, ancak hilafet iddias\u0131 ile Padi\u015faha gammazlanan birisi \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen[30<\/a>] Bedreddin, siyasal iktidara kar\u015f\u0131 bir halk eylemini[31<\/a>] ba\u015flatmay\u0131 hukukun me\u015fru gere\u011fi olarak (a.g.s. 9) olarak me\u015fru g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dirlik ve d\u00fczen arayan halk da (!) \u015eeyhe kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[32<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Kanaatimize g\u00f6re ise, XV. yy. T\u00fcrk toplumunda sosyal bir ihtilal yapmak isteyen \u015eeyh\u2019in isyan\u0131n \u00f6nemi, genel kabul g\u00f6ren f\u0131k\u0131h ekollerinin tarif etti\u011fi din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 y\u0131kmak, belki de men\u015feinde hi\u00e7 olmayan bir mana vermeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Bu hususa de\u011finen F\u0131nd\u0131ko\u011flu, \u201ctaklid ehlinin millet ve mezheblerine ait kanunlar\u0131 ibtal luzumunu ileri s\u00fcren \u015eeyh, hareketinde yeni bir m\u00fcsl\u00fcman tipi m\u00fc\u015fahhasla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r\u201d, demektedir[33<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Hareketin di\u011fer bir \u00f6nemli y\u00f6n\u00fc ise, \u0130sl\u00e2m\u0131n islah\u0131 gayesi ile ortaya \u00e7\u0131karak, o zaman\u0131n sosyal ve iktisadi \u00e7alkant\u0131lar\u0131ndan faydalan\u0131p, \u00e7ok say\u0131da insan\u0131 toplamas\u0131 ve \u0130sl\u00e2m\u00ee tasavvuf yolu ile belirli bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc halinde siyasi-dini bir prensib meydana getirmesinde yatmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, mutasavv\u0131flar\u0131n i\u00e7inde bulunduklar\u0131 sosyal \u00e7evrelerin k\u00fclt\u00fcr seviyesine, hayat \u015fartlar\u0131na, \u00f6rf ve geleneklerine g\u00f6re farkl\u0131 din anlay\u0131\u015flar\u0131 ortaya koymalar\u0131[34<\/a>] hususu dikkati \u00e7ekmektedir.<\/p>\n\n\n\n Bizim gayemiz ne \u015eeyh\u2019in hareketine olan Manihizmin Bogolizm tesirini[35<\/a>] incelemek, ne de, sosyalistlerin dedi\u011fi gibi, bir T\u00fcrk\u00fcn tecedd\u00fcde ilk te\u015febb\u00fcs\u00fc[36<\/a>], fiilen halk\u0131n ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131[37<\/a>] olarak s\u00f6ylenilenleri tekrar etmek de\u011fildir. Biz, isyandan k\u0131saca bahsederek hareketin \u00f6ncesindeki olaylar ile ortaya konan fikirler aras\u0131ndaki irtibat\u0131 tesise \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n Keth\u00fcdas\u0131 olan Musa \u00c7elebi\u2019nin yenilmesi \u00fczere \u0130znik\u2019te zorunlu ama ayl\u0131k bin ak\u00e7e ile ikamete tabii tutulan \u015eeyh ad\u0131na B\u00f6rkl\u00fcce, karaburun taraflar\u0131nda isyan etti, \u0130nsanlar\u0131 kendi ba\u015f\u0131na toplamak i\u00e7in tam bir e\u015fitlik, h\u00fcrriyet ve mal ortakl\u0131\u011f\u0131 (kad\u0131n hari\u00e7), gibi cazip sosyal vaatlarla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ayr\u0131ca din ve mezheb g\u00f6zetmeksizin bir millet olarak ya\u015famak gibi, \u0130dris-i Bitlisi\u2019in deyimi ile, \u201cSufi Tuzaklar\u0131 kurdu. (Kurdakul. s.55) Osmanl\u0131 tarih\u00e7ilerinin \u00e7o\u011fu, B\u00f6rkl\u00fccenin isyanda ki ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 duyan \u015eeyh, \u0130znik\u2019ten ka\u00e7arak, kendi padi\u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etti. Sancak, ba\u015fl\u0131k isteyenin kendisine gelmesi, art\u0131k halifenin kendisi oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini belirtir[38<\/a>]. Hammer, \u015eeyhin gizli niyetini icraya koymak i\u00e7in, fakih, hakim ve sufilikten has\u0131l olan \u015f\u00f6hretini kullanarak, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini bir mezheb haline getirdi\u011fini, belirtir. Bunun i\u00e7in de B\u00f6rkl\u00fcce ve Yahudi d\u00f6nmesi olan Torlak Kemal\u2019i kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Dukas\u2019tan naklen, ortakl\u0131k fikrini belirtir, \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc zaman, m\u00fcridlerinin baz\u0131lar\u0131, O\u2019nun \u00f6lmedi\u011fine inan\u0131yorlard\u0131. Dukas, Girit adas\u0131ndaki m\u00fcridi olan ke\u015fi\u015fden bu hadiseyi teday\u0131 ile alm\u0131\u015ft\u0131r[39<\/a>].<\/p>\n\n\n\n \u015eeyhin dini alet ederek, siyasi bir hareket ortaya koydu\u011funu belirten Akda\u011f, asayi\u015fin isyana m\u00fcsait olmas\u0131ndan faydalanan B\u00f6kl\u00fccenin Bedreddini Resul olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. Ona g\u00f6re, baz\u0131 hristiyanlar\u0131n ona takdir beslemeleri, \u015feyhin fikirlerinin \u0130slama ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131; dolay\u0131s\u0131yla esir ortodox hristiyanlar\u0131na bir yak\u0131nl\u0131\u015fma sezmi\u015f olmalar\u0131ndand\u0131r[40<\/a>]. A. Mithat ise Muhassal<\/em>\u2019da \u015eeyhin isyan\u0131 tertibde g\u00f6sterdi\u011fi ince zekaya dikkati \u00e7eker ve der ki: \u015eeyh, fanatik bir m\u00fcridi olan B\u00f6rkl\u00fcce\u2019nin yapt\u0131klar\u0131ndan habersiz gibi g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen, isyanda kullan\u0131lan bu gibi ince fikirleri ne B\u00f6kl\u00fcce\u2019nin ne de Torlak\u0131n kudretinde de\u011fildir.\u201d<\/p>\n\n\n\n Bu tesbitlerden sonra, Bedreddin hareketini, \u0130sl\u00e2m D\u00fc\u015f\u00fcncesinde ilk fitne olarak g\u00f6rmek gerekmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6nceki benzerlerini bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Burada bir nevi tarihin felsefesini yapan A. Mithat, Gizli Siyasi Cemiyetler\u201d ad\u0131 alt\u0131nda Bedreddin ve hareketini de\u011ferlendirmi\u015ftir. O, gizli cemiyetinin Avrupa\u2019daki Karboniler ve Asya\u2019da ki Ha\u015fhahiler (Batiniler)* gibi s\u00fcrekli olmasada k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde, bir gizli cemiyetin b\u00fct\u00fcn gizli evrelerini tamamlatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6nce, ir\u015fad ve telkinlerle birtak\u0131m \u015farlatanlar\u0131, Hayrullah Efendinin deyimi ile, idraksiz T\u00fcrkleri, (Cerraho\u011flu. s.10) kendine ba\u011flamakla olur. Sonra, onlar\u0131 dini ilkelerin tesir sahas\u0131ndan siyasi maksatlar\u0131 i\u00e7in kullanmaya sevk ve niyahet dahili bir sava\u015f ile iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmek \u015feklinde olur[41<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Sonralar\u0131 yaln\u0131zca Vehhabi hareketi\u2019 bunlarla boy \u00f6l\u00e7\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mizanc\u0131 Murat Bey, \u015eeyhin Anadolu\u2019daki iktidar bo\u015flu\u011fundan do\u011fan kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klardan \u00e7ok iyi faydalanarak, Allah\u2019\u0131n d\u00fcnyay\u0131 insanlara bah\u015fetti\u011fini; dolay\u0131s\u0131yla servet ve tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinde m\u00fc\u015fterek da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek insanlar\u0131 toplamay\u0131 becerdi\u011fini, belirtirir. Herkesin kendi itikad\u0131n\u0131 kabil i\u00e7in zor kullanmak, ilah\u00ee maksada ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Zira herkes kendi akl\u0131na g\u00f6re ilahi emirleri kabul eder, \u00fcstelik fikir ve vicdan ahenki tabiat mahsul\u00fcd\u00fcr. H\u00fck\u00fcmet ise zul\u00fcm mahsul\u00fcd\u00fcr. Onun tecav\u00fczlerini ho\u015f g\u00f6rmek, Tanr\u0131\u2019n\u0131n maksad\u0131na ayk\u0131r\u0131 emirlerine itaat caiz de\u011fildir. \u0130dare heyeti millet taraf\u0131ndan se\u00e7ilmelidir, gibi vaatler de de bulunmu\u015ftur[42<\/a>].<\/p>\n\n\n\n \u0130drsi Bitlisi\u2019nin rivayeti olan, Bedreddin\u2019in m\u00fcritlerine \u015farap i\u00e7mek ve saz \u00e7almak i\u00e7in izin vermesi[43<\/a>] meselesi B.N. Kaygusuz\u2019a g\u00f6re Batini\u2019likten de\u011fil, T\u00fcrk gelene\u011finden gelmektedir[44<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Sosyal muhteval\u0131 bir harekette, insanlara cazib gelecek olan bu moti-vasyonlar\u0131 \u00e7ok iyi kullanan B\u00f6rkl\u00fcce ve Torlak\u2019\u0131n hakk\u0131ndaki o d\u00f6nem ta-rih\u00e7ilerinin genel kanaati \u015f\u00f6yledir. \u015eeyhin bilgisi denetiminde, iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmek i\u00e7in k\u0131rsal kesimi ayakland\u0131rmada bu fakt\u00f6rleri \u00e7ok iyi de\u011ferlendirmi\u015ftir. Yoksa bu fikirler \u015eeyhin Varidat\u2019\u0131nda ve di\u011fer eserlerinde yoktur.<\/p>\n\n\n\n \u0130syan\u0131n tarihi hakk\u0131nda bir \u00e7izelge haz\u0131rlayan Kurdakul, Musa \u00c7elebi\u2019nin yenilgisi ile \u0130znik\u2019te ayl\u0131k bin ak\u00e7e ile zorunlu ikamet yani bir nevi g\u00f6zalt\u0131nda tutuldu\u011funda b\u00fct\u00fcn tarih\u00e7iler hemfikirdirler, der Firar\u0131n\u0131n sebebi hakk\u0131nda Oru\u00e7 ve Ne\u015fri, B\u00f6rkl\u00fcce ile ittifak; A\u015f\u0131kpa\u015fazade, Muhyi \u00c7elebi ve Abdurrahman \u015eeref Bey, \u0130syan i\u00e7in; di\u011ferleri de B\u00f6rkl\u00fcce\u2019in yapt\u0131klar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden korkarak ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerler. B\u00f6rkl\u00fcce isyan\u0131ndaki rol\u00fc ise, m\u00fcridi ve halifesi olmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. \u0130ddialar\u0131 de\u011ferlendirirken, peygamberlik, sufi tuza\u011f\u0131, dinsizlik, M\u00fcneccimba\u015f\u0131 ve di\u011ferlerinde hilafet, fitne, isyan, Mufassal<\/em>\u2019da yeni tarikat, \u0130sl\u00e2m\u0131n \u0131slah\u0131, yeni din, i\u015ftirakcilik\u2019ten bahsederler. \u0130ttifakla padi\u015fahl\u0131k i\u00e7in isyan ettiklerini s\u00f6ylerken, yaln\u0131z Mevzuat\u00fc\u2019l Ulum<\/em> ve Kunhu\u2019l Ahbar\u2019<\/em>a gammazland\u0131 denmektedir[45<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Netice olarak diyebiliriz ki, Bedreddin Hareketi, dini de\u011ferlerle beraber di\u011fer harekete ge\u00e7irici unsurlar\u0131 \u00e7ok iyi kullanarak, siyasal iktidara y\u00f6neliktir. M\u00fcsl\u00fcmanlara kar\u015f\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7 kullanmas\u0131, gayr-i m\u00fcslimlere g\u00f6sterdi\u011fi ho\u015fg\u00f6r\u00fcn\u00fcn biraz\u0131n\u0131 dahi dinda\u015flar\u0131na g\u00f6stermemesi, bize, daha \u00f6nceden vuku bulan Hariciler ile, yak\u0131n tarihde g\u00f6r\u00fclen Vahhabilik aras\u0131ndaki benzerlikleri \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Akaid anlay\u0131\u015flar\u0131 ise ayr\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n konusu olacak mahiyettedir.<\/p>\n\n\n\n Son s\u00f6z olarak, A\u015f\u0131kpa\u015fazade\u2019nin hadiseyi anlatt\u0131ktan sonra \u015eeyh\u2019in siyasi gayesini bir d\u00f6rtl\u00fckde izah etmesini verelim:<\/p>\n\n\n\n