I. G\u0130R\u0130\u015e<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcm uygarl\u0131klar, kendilerinden \u00f6nceki uygarl\u0131klar\u0131n \u00fcr\u00fcnleri ile ilgilenmi\u015fler, bu durum de\u011fi\u015fik \u015fartlarda olumlu ya da olumsuz davran\u0131\u015flar olarak belirebilmi\u015ftir. \u201cEski K\u00fclt\u00fcr\u201de olan bu ilginin \u00e7e\u015fitli nedenleri vard\u0131r[1<\/a>]. \u201cEski\u201dye duyulan ilgi, dini k\u00f6kenli korku ya da sayg\u0131, sanatsal de\u011fer, ekonomik de\u011fer, kullan\u0131m de\u011feri vb. bir\u00e7ok etmen hemen t\u00fcm \u00fclkeleri ta\u015f\u0131n\u0131r ya da ta\u015f\u0131nmaz k\u00fclt\u00fcr varl\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 bir tav\u0131r tak\u0131nmaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu tavr\u0131n her d\u00f6nemde bilin\u00e7li oldu\u011funu s\u00f6ylemek olas\u0131 de\u011fildir. G\u00fcnl\u00fck kullan\u0131m de\u011ferleri a\u011f\u0131r basan ta\u015f\u0131nmazlar\u0131n i\u015flevlerinin sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde g\u00f6sterilen \u00f6zenin ana nedenleri aras\u0131nda, genellikle \u201cyararl\u0131l\u0131k\u201d \u00f6\u011fesinin yatt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Ancak, \u00f6zellikle Avrupa\u2019da XII. y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak koruma bilincinin geli\u015fme s\u00fcrecinde, \u201ceskilik de\u011feri\u201d, \u201cizlenim de\u011feri”, \u201c\u00e7evreye katk\u0131\u201d vb. \u00e7a\u011fda\u015f s\u00f6zc\u00fcklerin yer ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak yorumlar \u00e7e\u015fitlidir, yakla\u015f\u0131mlar ki\u015fiseldir, uygulamalarda \u00e7a\u011f\u0131n be\u011fenileri a\u011f\u0131rl\u0131k ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu nedenlerle, \u201cki\u015fi\u201d ile \u201can\u0131t\u201d aras\u0131ndaki ili\u015fkiler tarih boyunca olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k olmu\u015ftur[2<\/a>]. Moral de\u011ferler, gelenekler, ya\u015fam bi\u00e7imi, be\u011feniler, vb. etkenlerin \u015fekillendirdi\u011fi \u201cd\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc\u201d bu ili\u015fkilerin ana hatlar\u0131n\u0131 belirler. \u201cKoruma\u201d olgusunun \u00e7a\u011flar boyunca \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermesi de bu de\u011fi\u015fkenlerden kaynaklansa gerektir. XII. y\u00fczy\u0131ldan XIX. y\u00fczy\u0131l sonuna de\u011fin bir\u00e7ok \u00f6zg\u00fcn mimari yap\u0131t\u0131 ve bunlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 kent ve kasabalar\u0131 yaratan ya da yenileyen Sel\u00e7uklu, Beylikler ve Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda da do\u011fal olarak kendinden \u00f6nceki ya da kendi taraf\u0131ndan olu\u015fturulan kentsel ve mimari de\u011ferlere kar\u015f\u0131 belirli tav\u0131rlar olu\u015fmu\u015ftur. Bu tav\u0131rlar\u0131n incelenmesi, koruman\u0131n mali, idari, te\u015fkilat vb. boyutlar\u0131na ili\u015fkin bilgilerin derlenmesi, bug\u00fcne hangi a\u015famalardan ge\u00e7ilerek gelindi\u011finin anla\u015f\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n bir derleme ve deneme niteli\u011finde oldu\u011fu unutulmadan baz\u0131 \u00f6n kabuller yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6n kabuller 2 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n II. 1. Zaman s\u0131n\u0131rlar\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n Anadolu-T\u00fcrk Sanat\u0131, \u201cBirinci Beylikler\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan Meng\u00fccekli, Saltuklu, Artuklu vb. topluluklar\u0131n siyasal g\u00fc\u00e7 kazanmalar\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu nedenle, ara\u015ft\u0131rma konusu yap\u0131, kurum ve belgeler bu d\u00f6nemden ba\u015flayarak se\u00e7ilmi\u015f ve incelenmi\u015ftir. XVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda ba\u015flayan, ve XIX. y\u00fczy\u0131lda hemen t\u00fcm sekt\u00f6rlerde ve ba\u011fl\u0131 kurumlar\u0131nda etkisini g\u00f6steren \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d ise ara\u015ft\u0131r\u0131lan d\u00f6nemin sonu olarak kabul edilmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00f6zellikle Tanzimat\u2019tan sonra, kurumlarda, \u00f6rg\u00fctle\u015fme bi\u00e7imlerinde, be\u011fenilerde ve bunun sonucu olarak uygulamalarda k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fmeler ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n II. 2. Konu s\u0131n\u0131rlar\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n Bir d\u00f6nemin \u201ceski eser\u201d ve \u201ckoruma\u201d kavram\u0131 ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n incelenmesinde, onar\u0131m tasar\u0131m\u0131 ve uygulamalar\u0131na hangi kuramsal temellerin ve \u201ctutarl\u0131l\u0131klar\u201d sisteminin egemen oldu\u011funun saptanmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir yer tutar. Bursa\u2019n\u0131n ilk Osmanl\u0131 d\u00f6nemi yap\u0131lar\u0131ndan \u015eehadet Camisi\u2019ni, t\u00fcm\u00fcyle XIX. y\u00fczy\u0131l be\u011fenisine g\u00f6re yeniden yaparcas\u0131na onaran; Topkap\u0131 Saray\u0131\u2019n\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerindeki m\u00fcdahaleleriyle t\u00fcm devirleri birbirine kar\u0131\u015ft\u0131ran, buna kar\u015f\u0131n, bir\u00e7ok yap\u0131n\u0131n \u201casl\u0131na uygun\u201d onar\u0131m\u0131 konusunda \u201ch\u00fckm-i \u015ferif\u2019ler \u00e7\u0131karan bir imparatorlukta, onar\u0131m\u0131n ilkeler y\u00f6n\u00fcnde tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 ku\u015fkusuz gereklidir. Ancak, bu ara\u015ft\u0131rmada konunun te\u015fkilat, mali ve kurumla\u015fma y\u00f6nlerine de\u011finilecek, \u201casar-\u0131 atika\u201dya g\u00f6sterilen \u201cilgi\u201d ya da \u201cilgisizlik\u201dten \u00f6rnekler verilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. B\u00f6ylece, onar\u0131ma karar verilmesi, uygulanmas\u0131 ve sonu\u00e7land\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecindeki y\u00f6netim mekanizmas\u0131 konuyla ilgili kurum ve ki\u015filerin niteliklerine ili\u015fkin olarak derlenebilen bilgiler sunulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n III. TAHR\u0130BATIN NEDENLER\u0130<\/p>\n\n\n\n Frodl, \u201cOnar\u0131m Tarihi, tahribin tarihi ile ba\u015flar\u201d demektedir[3<\/a>]. Bu nedenle, \u201conar\u0131m\u201d i\u015flemine giri\u015fmek i\u00e7in \u00fcr\u00fcn\u00fcn tahrip olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n Tahribat, olu\u015fturan nedenler ve buna kar\u015f\u0131 tak\u0131n\u0131lan tav\u0131rlar \u201ceski eser’ bilincinin olu\u015fum ve geli\u015fiminin g\u00f6stergesi, \u201conar\u0131m\u201d olay\u0131n\u0131n ise ana konusudur.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 toplumunda, tahribat\u0131n nedenlerine ili\u015fkin ana ba\u015fl\u0131klar saptamak olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n III.I. Bilin\u00e7sizlik – \u0130lgisizlik:<\/em><\/p>\n\n\n\n Belgelerin, \u00f6zellikle ani ve gezi g\u00fcnl\u00fckleri ile Osmanl\u0131 tarih yaz\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n eserlerinin incelenmesi sonucu[4<\/a>] Osmanl\u0131 toplumunun Anadolu- T\u00fcrk \u00c7a\u011f Sanat\u0131 \u00f6ncesi ya da kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00c7a\u011f \u00f6ncesi mimarl\u0131k ve sanat yap\u0131tlar\u0131na kar\u015f\u0131 tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 genel tavr\u0131n, \u201cilgisizlik\u201d ve ”bilin\u00e7sizlik\u201d s\u00f6zc\u00fckleriyle anlat\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n 1554-1562 y\u0131llar\u0131nda Avusturya El\u00e7isi olarak T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6rev yapan Ogie Ghiselin de Busbecq bu t\u00fcr bir davran\u0131\u015f\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r[5<\/a>]: Bu t\u00fcr bir tahrip bazan do\u011frudan devlet eliyle de yap\u0131labilmektedir. 1788 y\u0131l\u0131nda imparatorluk, ekonomik darbo\u011faz kar\u015f\u0131s\u0131nda kal\u0131nca, \u015eeyh\u00fclislam’dan kad\u0131n ziyneti ile al tin ve g\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc silahdan maada al tin ve g\u00fcm\u00fc\u015f e\u015fya \u015fer’an haramd\u0131r…\u201d fetvas\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f, herkes elindeki t\u00fcm al tin ve g\u00fcm\u00fc\u015f e\u015fyay\u0131 darphane\u2019ye vermeye \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r [7<\/a>]. Bu \u0130\u015flem s\u0131ras\u0131nda, y\u00fczlerce hatta binlerce y\u0131l s\u00fcresince \u00fcretilmi\u015f bir\u00e7ok sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n yok oldu\u011fu rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir. Sel\u00e7uklu ve Osmanl\u0131 D\u00f6neminde \u201cderleme \u0130n\u015faat malzemesi kullan\u0131lmas\u0131 bir anlamda koruma olarak g\u00f6r\u00fclebilirse de.<\/p>\n\n\n\n bir anlamda ilgisizlik sonucu tahribat olarak yorumlanabilir. \u0130nciciyan [8<\/a>] Hipodrom\u2019un ta\u015flar\u0131n\u0131n S\u00fcleymaniye Camisi in\u015faat\u0131nda, s\u00fctunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n levha halinde kesilerek hamamlar\u0131n zemininin d\u00f6\u015fenmesinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Yine S\u00fcleymaniye K\u00fclliyesi yap\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda gerek \u0130stanbul, gerekse imparatorlu\u011fun di\u011fer yerlerinden, eski k\u00fclt\u00fcrlere ait bir\u00e7ok malzemenin getirilerek kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli h\u00fck\u00fcmlerden anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r[9<\/a>]. Bu konudaki ilgisizlik \u00f6ylesine ileri gitmi\u015ftir ki, bir ba\u015fka cami\u2019nin ta\u015f\u0131n\u0131n s\u00f6k\u00fcl\u00fcp ba\u015fka yerde kullan\u0131lmas\u0131nda bile sak\u0131nca g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir [10<\/a>]. Ayn\u0131 h\u00fck\u00fcmde, s\u00f6k\u00fclen mermerin yerinin onar\u0131m\u0131 i\u00e7in ayr\u0131ca \u00f6denek g\u00f6nderildi\u011fi de hat\u0131rlat\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7anakkale\u2019nin g\u00fcneyinde yer alan Alexandria Troas \u00f6reninin mimari par\u00e7alan, \u0130stanbul\u2019da XVI. y\u00fczy\u0131lda \u00e7e\u015fitli in\u015faatlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[11<\/a>]. Yine, \u00f6renlerde hazine oldu\u011funa inanan ki\u015filerin tahribatlar\u0131[12<\/a>] g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de ayn\u0131 h\u0131zla s\u00fcrmekte ve t\u00fcm\u00fcyle bilgisizli\u011fi g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr tahribat\u0131n dinsel ba\u011fnazl\u0131kla ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131, bir di\u011fer deyi\u015fle salt \u0130slam \u00f6ncesi yap\u0131tlar\u0131 kapsamad\u0131\u011f\u0131, t\u00fcm\u00fcyle kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011fa dayand\u0131\u011f\u0131, \u0130slam d\u00f6nemi yap\u0131tlar\u0131n\u0131n yine m\u00fcsl\u00fcmanlar taraf\u0131ndan tahrib edilmesi ile kan\u0131tlanmaktad\u0131r. Anadolu Sel\u00e7uklu Devleti d\u00f6neminde yap\u0131lan Konya Surlar\u0131n\u0131n 19. y\u00fczy\u0131lda t\u00fcm\u00fcyle y\u0131k\u0131larak ta\u015flar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ile bug\u00fcnk\u00fc H\u00fck\u00fcmet Kona\u011f\u0131\u2019n\u0131n yap\u0131lmas\u0131[13<\/a>], \u0130stanbul\u2019da Zeyrek \u0130mareti\u2019nden baz\u0131 mermerlerin al\u0131narak, S\u00fcleymaniye Camisi in\u015faat\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 [14<\/a>], az da olsa saptanabilen \u00f6rnekler aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Atina Akropolindeki \u0130ngiliz ya\u011fmas\u0131, \u0130mparatorluk y\u00f6netiminin eski eser konusundaki bilin\u00e7siz ve kay\u0131ts\u0131z tutumunun sonucudur. Lord Elgin\u2019\u0131n 1810\u2019larda \u00f6zellikle Parthenon\u2019da yapt\u0131\u011f\u0131 bilin\u00e7li tahribat \u060c\u060c… \u00fczerinde yaz\u0131 ya da resimler bulunan birka\u00e7 ta\u015f\u0131 Akropol\u2019den al\u0131p Londra\u2019ya g\u00f6t\u00fcrmesine kimse mani olmas\u0131n…\u201d \u015feklindeki bir fermana dayan\u0131r[15<\/a>].<\/p>\n\n\n\n III. 2. Din fakt\u00f6r\u00fc<\/em><\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 toplumunda Devlet-Din ili\u015fkileri olduk\u00e7a karma\u015f\u0131kt\u0131r[16<\/a>]. Ancak genel y\u00f6netimin \u201c\u015feriat\u201d esaslar\u0131 \u00fczerine kuruldu\u011fu ge\u00e7erli bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Teokratik bir devlet olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, imparatorluk i\u00e7indeki \u0130slamiyet d\u0131\u015f\u0131 dinlere ho\u015fg\u00f6r\u00fc ile yakla\u015fan, \u201cgayri m\u00fcslim\u201dlere \u00e7e\u015fitli haklar tan\u0131yan y\u00f6netimin, sanat eserlerine tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 kimi tav\u0131rlarda bir ho\u015fg\u00f6r\u00fc eksikli\u011fi izlenmektedir.<\/p>\n\n\n\n Saptanabilen baz\u0131 \u00f6rnekler \u201cdin\u201d \u00f6\u011fesinin, kimi hallerde, bilin\u00e7li bir tahribe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir:<\/p>\n\n\n\n XV. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131nda II. Beyazid d\u00f6neminde Michel An\u011felo\u2019nun \u0130stanbul\u2019a \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131y\u0131 kabul etmemesine. Padi\u015fah\u0131n g\u00fczel sanatlara olan ilgisizli\u011fi, hatta babas\u0131 zaman\u0131nda sarayda toplanan \u00e7e\u015fitli resim ve g\u00fczel e\u015fyay\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya att\u0131rmas\u0131 ya da satt\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131 g\u00f6sterilir[17<\/a>]. II. Osman (1754-1757) \u201ckafir elinden \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r\u201d diye, sarayda birikmi\u015f tablo, vazo, mobilya gibi, kayna\u011f\u0131 Bat\u0131 olan baz\u0131 e\u015fyay\u0131 saray d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kartt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r [18<\/a>]. \u201c…. Orada bulundu\u011fumuz s\u0131rada i\u015f\u00e7iler yer alt\u0131ndan pek bozulmam\u0131\u015f bir asker heykeli \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131. Ama \u00e7eki\u00e7leriyle hemen heykeli par\u00e7alad\u0131lar. \u00dcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcnce g\u00fclerek: \u201cHristiyanlar gibi ona tap\u0131lmas\u0131n\u0131 ve dua edilmesini mi istiyorsunuz\u201d dediler. Bu sat\u0131rlar bir devlet politikas\u0131n\u0131n g\u00f6stergesi olmasa bile, kimi ki\u015filerin anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 yans\u0131tmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n Sanat yap\u0131tlar\u0131n\u0131n dinsel k\u00f6kenli yarg\u0131lar sonucu yok edilmesi salt Hristiyan eserlerine tak\u0131n\u0131lan bir tav\u0131r de\u011fildir. \u0130slam dini i\u00e7erisindeki mezhep ayr\u0131l\u0131klar\u0131 da gariptir ki olduk\u00e7a geni\u015f tahriplere neden olmu\u015ftur. 1626 y\u0131l\u0131nda H\u00fcsrev Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u0130ran Seferinde Hasan-Abad\u2019da Cennet Bah\u00e7esi adl\u0131 bir saray\u0131n nak\u0131\u015flar\u0131 ve s\u00fcsleri ya\u011fmac\u0131 askerler taraf\u0131ndan bozulmu\u015f, kap\u0131lar ve pencereler kopar\u0131larak harap edilmi\u015ftir[20<\/a>]. Yine ayn\u0131 seferde \u00e7e\u015fitli kentler, ba\u011f ve bah\u00e7eler ate\u015fe verilmi\u015f, y\u0131k\u0131lmak istenen \u00e7e\u015fitli binalar, \u015eeyh\u00fclislam\u2019\u0131n \u201c\u015fefaat ed\u00fcp\u201d, \u201cbu yap\u0131lar asl\u0131nda ehl-i s\u00fcnnet binas\u0131d\u0131r, y\u0131k\u0131lmamas\u0131 daha do\u011fru olur\u201d demesiyle Padi\u015fah\u2019\u0131n da onay\u0131yla tahrib edilmemi\u015ftir[21<\/a>]. Bu ve benzeri durumlar, siyasal \u00e7eki\u015fmelerle de desteklenen mezhep kavgalar\u0131n\u0131n boyutunu g\u00f6stermektedir[22<\/a>].<\/p>\n\n\n\n III. 3. Bilgisizlik:<\/em><\/p>\n\n\n\n Yukar\u0131da say\u0131lan \u00f6rnekler ve kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan tav\u0131rlar\u0131n arkas\u0131nda \u00e7o\u011fu kez bilgisizli\u011fin yatt\u0131\u011f\u0131 izlenmektedir, \u00f6zellikle eski \u00e7a\u011f k\u00fclt\u00fcrleri konusundaki bilgisizlik, bu alana ilgi duyulmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemi\u015f olmal\u0131d\u0131r. 1840\u2019larda Ninova y\u0131 kazarken Paul-Emili Botta\u2019ya en \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7\u0131karan ki\u015filerden biri olan Ba\u011fdat Valisi, kaz\u0131 olgusunu \u201calt\u0131n aramak\u201d olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bu i\u015fe kar\u015f\u0131yd\u0131[23<\/a>]. 1845\u2019te Nimrud H\u00f6y\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kazan Henry Layard\u2019a y\u00f6renin kuvvetli ki\u015fisi \u015eeyh Abdurrahman \u015f\u00f6yle sesleniyordu[ 24<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n \u201c\u2026 Ey Bey, bu ta\u015flarla ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 bana s\u00f6yle. Bu kadar bin keseyi b\u00f6yle \u015feyler i\u00e7in harcamak? Acaba s\u00f6yledi\u011fin gibi senin milletin bunlardan ilim mi alacaklar, yoksa muhterem kad\u0131n\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi, \u00f6teki kafirlerle birlikte tap\u0131ns\u0131n diye bu putlar krali\u00e7enin saray\u0131na m\u0131 gidecek?\u201d<\/p>\n\n\n\n III. 4. Parasal Kaynaklarda Azalma:<\/em><\/p>\n\n\n\n Anadolu-T\u00fcrk Sanat\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131nda en b\u00fcy\u00fck etkenlerden biri Vak\u0131f kurumudur. Bu kurumun hukuksal, ekonomik, sosyal ve dini y\u00f6nleri incelenirken, XIII. y\u00fczy\u0131ldan itibaren, mimari yap\u0131tlar\u0131n yarat\u0131lmas\u0131nda en \u00f6nemli kaynak olduklar\u0131, mimarlara \u201cilham\u201d ve \u201cy\u00f6n\u201d verdi\u011fi s\u0131k s\u0131k belirtilmi\u015ftir[25<\/a>]. Sosyal g\u00fcvenlik kurumlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, toprak m\u00fclkiyetinin devlette olmas\u0131na ba\u011flanmakta, bu gelirin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Vak\u0131flar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bu kurumlara ve bay\u0131nd\u0131rl\u0131k hizmetlerine b\u0131rak\u0131lmas\u0131yla sistemin i\u015fletildi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. 1490 y\u0131l\u0131nda \u00fclkenin en b\u00fcy\u00fck 7 \u0130maretinin toplam geliri olan 3 milyon ak\u00e7enin % 8o\u2019ini, bu vak\u0131flara ayr\u0131lan \u201cmiri\u201d topraklar\u0131n \u00f6dedi\u011fi vergi sa\u011flamaktad\u0131r[26<\/a>]. 1550 y\u0131llar\u0131ndan sonra devletin kaynaklan kurumaya y\u00fcz tutarken, gereksinmeleri giderek artmaktad\u0131r. 1597 y\u0131l\u0131nda devletin gideri, gelirinin 3 kat\u0131 olmu\u015ftur [27<\/a>]. Para de\u011ferindeki d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131l\u0131k, nakdi vergilerin hep ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerle toplanmas\u0131 sonucu vak\u0131flar\u0131n gelirleri ayn\u0131 kalmakla beraber g\u00fcc\u00fc s\u00fcrekli d\u00fc\u015fmektedir [28<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bunun yan\u0131s\u0131ra, XVII. y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak devletin ekonomik g\u00f6revlerini yerine getirmedeki g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc, d\u00fczen ve kurumlar\u0131n bozulmas\u0131n\u0131n nedenlerinden biridir. Bu durumu d\u00fczeltmek i\u00e7in \u201cmiri\u201d vak\u0131flar\u0131n gelirleri 1622 y\u0131l\u0131ndan itibaren hazineye al\u0131nm\u0131\u015f, ancak bu da olumlu sonu\u00e7 vermemi\u015ftir. Vak\u0131f gelirlerindeki azalma y\u00fczlerce sosyal hizmet kurumunu kapanmaya mahkum etmi\u015ftir[29<\/a>]. Ayr\u0131ca topra\u011f\u0131n m\u00fclkiyetinde ve kullan\u0131m bi\u00e7iminde devlet aleyhine olan de\u011fi\u015fmenin de vakfa gelir sa\u011flayan m\u00fclkleri olumsuz y\u00f6nde etkiledi\u011fi s\u00f6ylenebilir [30<\/a>]. XVIII. y\u00fczy\u0131lda Vak\u0131f kuruntundaki bozulmalar\u0131n mimarl\u0131k yap\u0131tlar\u0131n\u0131n onar\u0131m\u0131na olumsuz etkilerini Mustafa Nuri Pa\u015fa (1824-1890), Netayic-\u00fcl Vukuat adl\u0131 ve \u0130mparatorlu\u011fun kurulu\u015fundan 1841 y\u0131l\u0131na dek ge\u00e7en devreyi anlatan eserinde \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir[31<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n “… Vakf\u0131 k\u00f6t\u00fcye kullanmalar\u0131n bir t\u00fcrl\u00fcs\u00fc de fera\u011f ve intikal har\u00e7lar\u0131n\u0131n ve pey vermelerin yar\u0131s\u0131 m\u00fctevelli ve katiplere verilip, \u00f6teki yar\u0131s\u0131n\u0131n evkaf hazinesinde b\u0131rak\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yolun izlenmesinde ama\u00e7, s\u00f6zde bu paralar evkaf hazinesinde birikecek, onar\u0131m gerekti\u011finde, o onar\u0131m bu biriken paralardan harcanacakt\u0131. Oysaki evkaf hazinesinde bir\u00e7ok b\u00fcrolar ve pek \u00e7ok memuriyetler kurulmu\u015f oldu\u011fundan… Vak\u0131flar\u0131n birikmi\u015f paralan \u00e7ar\u00e7ur ediliyordu.<\/p>\n\n\n\n Hayrat yap\u0131lar\u0131n\u0131n onar\u0131m gerektirdikleri, mahalleliler ve m\u00fctevelliler taraf\u0131ndan Evkaf Nezaretine haber verilmedik\u00e7e vak\u0131flar\u0131n birikmi\u015f paralar\u0131 defterde g\u00f6z\u00fck\u00fcyor idiyse de, veznede hi\u00e7 para bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan, zorunlu olarak bu t\u00fcr onar\u0131mlara yard\u0131m paras\u0131 istekleri ge\u00e7i\u015ftirilir oldu. Bilgisiz ki\u015filerin parasal kaynaklar\u0131 yetersizli\u011fe itmesiyle ilgili \u00f6rnekleri \u00e7e\u015fitli ar\u015fiv belgelerinden de izlemek olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n III. 5. Tabiat\u0131n tahribi ve \u015eehirle\u015fme<\/em><\/p>\n\n\n\n Tarihsel \u00e7evrenin tahribinde en \u00f6nemli nedenlerden biri de do\u011fa ve \u00e7evre ko\u015fullar\u0131d\u0131r. Do\u011fa ko\u015fullar\u0131 ve do\u011fal afetler, Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu d\u00f6neminde bir\u00e7ok yap\u0131n\u0131n tahribine hatta t\u00fcm\u00fcyle yok olmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin, 13\/14 Eyl\u00fcl 1510 gecesi \u0130stanbul\u2019da \u00e7ok \u015fiddetli bir deprem olmu\u015f 5000 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f, 109 cami ve mescitle 1300 ev y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yamet olarak an\u0131lan bu depremden sonra \u0130stanbul\u2019da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde onar\u0131m ve yeni yap\u0131m etkinlikleri ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131na g\u00f6re 2 ay 4 g\u00fcn s\u00fcren bu etkinliklerde, ev ba\u015f\u0131na 20\u2019\u015fer ak\u00e7a toplanm\u0131\u015f, Anadolu ve Rumeli\u2019den 77.000 i\u015f\u00e7i ve 3000 usta getirilerek \u201cimar\u201d ve \u201conar\u0131m\u201dda g\u00f6revlendirilmi\u015ftir [35<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bursa Kad\u0131 sicillerindeki bir belgeden, 1674 y\u0131l\u0131ndaki bir depremden zarar g\u00f6ren Emir Han\u2019\u0131n portalinin hemen bulunan parasal kaynakla onar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r[36<\/a>].<\/p>\n\n\n\n 1646 y\u0131l\u0131ndaki depremden dolay\u0131 b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc y\u0131k\u0131lan Van Kalesi\u2019nin onar\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ilgililere \u0130stanbul\u2019dan \u00e7e\u015fitli fermanlar g\u00f6nderilmi\u015ftir[37<\/a>]. Bu belgelerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla deprem vb. do\u011fal afetlerde, onar\u0131m\u0131n hemen yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gerekli \u00f6nlemler al\u0131nmakta, normal bir onar\u0131m i\u00e7in izlenmesi gereken s\u00fcre\u00e7 ile kurallara uyum aranmamaktad\u0131r, ilk yard\u0131m (al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olarak) hazineden yap\u0131lmakta, ki\u015filerden para toplanmakta, y\u00f6renin \u201ce\u015fraf\u0131\u201d yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r[ 38<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 kentlerinin g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerinin de\u011fi\u015fmesinde, ya da bir ba\u015fka deyi\u015fle yenilenmesinde yang\u0131nlar\u0131n rol\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr[39<\/a>]. \u00c7o\u011funlukla nedeni \u201cinsan\u201d olan bu \u201cafet\u201d, \u00f6zellikle \u0130stanbul ba\u015fta olmak \u00fczere bir\u00e7ok kent ve kasabada yap\u0131lar\u0131n yok olmas\u0131na, bir\u00e7o\u011funun ise orijinalli\u011fini kaybetmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r, \u00f6zellikle ah\u015fap yap\u0131 malzemesine dayal\u0131 sivil mimarimizde yang\u0131n nedeniyle belirli d\u00f6nemlerden \u00f6nceki \u00f6rneklere rastlamak \u00e7ok zor olmaktad\u0131r[40<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bu tahrip \u00f6yle boyutlara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r ki, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde tarihe ge\u00e7mi\u015f bir\u00e7ok yang\u0131n vard\u0131r, \u00f6rne\u011fin 1660 y\u0131l\u0131ndaki B\u00fcy\u00fck \u0130stanbul Yang\u0131n\u0131\u2019nda 120 saray ve konak, 40 hamam, 360 cami ve mescid, bir\u00e7ok medrese, tekke, kilise, pek \u00e7ok ev yanm\u0131\u015ft\u0131r[41<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Yang\u0131nlar\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131 sonucunda, yap\u0131lar\u0131n ah\u015fap yerine kargir yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7e\u015fitli fermanlar \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1696 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul Kaymakam\u0131na yaz\u0131lan bir h\u00fck\u00fcmde[42<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n \u060c\u060c…. m\u00fcceddeden hane ve d\u00fckkan ah\u015fap yerine kargir murad idenlerden bi ferde elvah ve pedavra ile binaya ruhsat verilmey\u00fcb afet-i harikten mahfuz olmak i\u00e7in ve\u00e7h-i me\u015fruh \u00fczere diyar-\u0131 Halep ve \u015eam ve sair Anadolu\u2019da olan ebniye gibi herkes haline g\u00f6re ka\u015fi ve kire\u00e7 ve \u00e7amur ile bina eyley\u00fcb…\u201d demektedir. 1718 y\u0131l\u0131nda da \u0130stanbul \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir yang\u0131n ge\u00e7irmi\u015ftir. Yabanc\u0131 kaynaklarda 51.000 ev, 2283 d\u00fckkan, 171 cami, 152 saray ve 1601 mektebin harap oldu\u011fu bildirilen bu yang\u0131n sonunda, dini yap\u0131tlar\u0131n daha k\u00f6t\u00fc duruma d\u00fc\u015fmemesi ve y\u0131k\u0131lmalar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi i\u00e7in bir envanter d\u00fczenlenmi\u015f, onar\u0131m\u0131 yap\u0131lamayacak durumda olanlar\u0131n yerine yenilerinin yap\u0131lmas\u0131, devlet erkan\u0131 ve zengin ki\u015filer taraf\u0131ndan \u00fcstlenmi\u015ftir[43<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bu b\u00f6l\u00fcmde sayabilece\u011fimiz bir ba\u015fka neden de, \u201cimar hareketleri\u201d dir. \u00f6rneklerini \u015fimdilik \u0130stanbul ve Edirne gibi b\u00fcy\u00fck kentlerde g\u00f6rebildi\u011fimiz ve genellikle b\u00fcy\u00fck k\u00fclliyelerin yap\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli kamula\u015ft\u0131rmalar, ayn\u0131 zamanda baz\u0131 nitelikli yap\u0131lar\u0131n tahribine neden olmu\u015ftur. Sultan Ahmet K\u00fclliyesi (1620) i\u00e7in gerekli alan\u0131n sa\u011flanmas\u0131[44<\/a>], S\u00fcleymaniye K\u00fclliyesi (1557-550\u061b) i\u00e7in yap\u0131lan kamula\u015ft\u0131rmalar [45<\/a>] \u00f6nceki devirlere ait bir\u00e7ok yap\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirmi\u015ftir. Bu t\u00fcr y\u0131k\u0131m ve yeniden yap\u0131mlara imparatorlu\u011fun di\u011fer kent ve kasabalar\u0131nda da rastlanaca\u011f\u0131 mutlakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcm bu tahribata kar\u015f\u0131n, bir\u00e7ok an\u0131t niteli\u011finde yap\u0131 ve sivil mimarl\u0131k \u00f6rne\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelebilmi\u015ftir. Bu durum \u201conar\u0131m\u201d, \u201ckoruma\u201d, \u201ceski i\u015flevini s\u00fcrd\u00fcrmesi i\u00e7in onar\u0131m\u201d, \u201cyeni i\u015flev vererek yeniden kullan\u0131m\u201d vb. i\u015flemlerin, hi\u00e7bir d\u00f6nemde belirli bir d\u00fczeyin alt\u0131na inmeden s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir. Ancak, bu i\u015flemlerin, \u201ceski eser\u201d, \u201ck\u00fclt\u00fcr miras\u0131\u201d, \u201ctarihsel \u00e7evre\u201d, \u201crestorasyon\u201d, \u201csa\u011fl\u0131kla\u015ft\u0131rma\u201d gibi olduk\u00e7a yeni kavramlara m\u0131 dayand\u0131\u011f\u0131, ya da ba\u015fka nedenlerle ve kimi hallerde do\u011fal olarak m\u0131 yerine getirildi\u011fi sorular\u0131na cevap aramak gerekir. B\u00f6ylece, konu, bu davran\u0131\u015flar\u0131n \u00f6rneklerle incelenmesine gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n IV. ESK\u0130 ESER VE KORUMA POL\u0130T\u0130KALARI<\/p>\n\n\n\n \u00d6zellikle Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu d\u00f6neminde \u201ctahrip-koruma\u201d olay\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde g\u00f6r\u00fclen davran\u0131\u015flardaki \u00e7eli\u015fkiler ilgi \u00e7ekicidir. Koruma \u0130\u00e7in olu\u015fturulan b\u00fcy\u00fck kurumlar, izlenen \u201c\u015fer\u2019i\u201d y\u00f6ntemlerdeki d\u00fczen ve tam m\u00fckemmeliyet, \u00f6zellikle \u201cdini\u201d ve \u201chayri\u201d eserlerin onar\u0131m\u0131 ya da \u201c\u0130hyas\u0131 \u0130\u00e7in g\u00f6sterilen titizlik, tahrip nedenlerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ile \u00e7eli\u015fkili g\u00f6r\u00fclmekte, tahrip nedenleri aras\u0131nda s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cbilin\u00e7sizlik\u201d yerine ve \u201cbilgisizlik\u201dten bahsetmenin daha do\u011fru olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7\u00fcnk\u00fc, a\u015fa\u011f\u0131da s\u0131ralanacak \u00f6rneklerle, tahrip konusunda verilen hemen ayni d\u00f6nemlere ait \u00f6rnekler aras\u0131ndaki tutars\u0131zl\u0131klar, ancak XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yans\u0131nda azalma\u011fa ba\u015flayacakt\u0131r. Cezar[46<\/a>], bu konuda, ilk m\u00fcze kurulmadan \u00f6nceki geli\u015fmeler hakk\u0131nda \u015fu g\u00f6zlemleri yapmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Necva Akra, \u201cEski Eserler Hukuku\u201d konusundaki ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda[47<\/a> ]ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 sembolik de\u011ferler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zellikle dini ve askeri olmak \u00fczere, sanat eserlerinin korunageldi\u011fini biliyoruz. Fakat ya\u015fayan geleneklere ve de\u011fer yarg\u0131lar\u0131na dayanan bu tip koruma, ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 tarih- bilim-sanat de\u011ferleri dolay\u0131s\u0131yla topluma yararl\u0131 baz\u0131 e\u015fyalar\u0131n de\u011ferlendirilmesini g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutan, ileriye d\u00f6n\u00fck bir korumadan farkl\u0131d\u0131r\u201d demektedir. Bulunduklar\u0131 devrin de\u011fer anlay\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 olsa da, kendilerine g\u00f6sterilen \u00f6zen salt \u201ckullan\u0131lma\u201d de\u011ferlerinden kaynaklansa da, \u201ceski\u201d \u00f6\u011fesinin ve \u201csanat\u201d de\u011ferinin, bu yap\u0131lan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015ft\u0131ran Osmanl\u0131n\u0131n tutumunu etkiledi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz[48<\/a>], imparatorlu\u011fun kurulma ve geli\u015fme y\u0131llar\u0131ndan itibaren eski eserlere ve korumaya ilgi duyuldu\u011funa ili\u015fkin \u00f6nekler vard\u0131r. Bunlar, \u201cyaptlar kullan\u0131ld\u0131klar\u0131 \u0130\u00e7in, yararl\u0131 olduklar, \u0130\u00e7in do\u011fal olarak korunur\u201dun \u00f6tesinde, geleneklere ba\u011fl\u0131l\u0131kla da a\u00e7\u0131klanamayan, ba\u015fka baz\u0131 \u00f6gelere dayal\u0131 davran\u0131\u015flard\u0131r[49<\/a>]. Fatih Sultan Mehmet’in 29 May\u0131s 1453 g\u00fcn\u00fc Ayasofya’ya girdi\u011finde g\u00f6sterdi\u011fi davran\u0131\u015f\u0131, o anda yan\u0131nda bulunan Tarih\u00e7i Dursun Bey \u015f\u00f6yle anlat\u0131r[50<\/a>].<\/p>\n\n\n\n \u201cVakta ki bu binay-\u0131 hasisun tevabi ve levahikin harab-u yebab g\u00f6rd\u00fc, alemun sebats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ve karars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ve ahir harab olmas\u0131n fikrid\u00fcp….\u201d<\/p>\n\n\n\n Fatih’in eski eserlere olan bu sayg\u0131s\u0131n\u0131 Ubicini de do\u011frulamaktad\u0131r[51<\/a>] :<\/p>\n\n\n\n \u201cT\u00fcrkler Ayasofya’n\u0131n bu Grek\u00e7e adim muhafaza ettikleri gibi, binaya da sayg\u0131 g\u00f6stermi\u015flerdir, Konstantiniye’nin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn \u00fcnl\u00fc yap\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde at\u0131ndan inen Fatih Sultan Mehmet bir askerin avludaki mermerleri k\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr, \u201cGanimetleri size b\u0131rakt\u0131m, fakat binalar benimdir\u201d der..\u201d<\/p>\n\n\n\n Yine Fatih’in, kullan\u0131lmayan yap\u0131lar\u0131n harap hale gelece\u011fi kayg\u0131s\u0131ndan kaynaklanan ve “… (evlerin ve kas\u0131rlar\u0131n) tamiri ve mamur olmas\u0131 asil murad\u0131m\u0131zd\u0131r…\u201d s\u00f6z\u00fc ile a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 bir davran\u0131\u015f\u0131, \u00e7evre \u00f6l\u00e7e\u011finde koruma \u0130\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131, \u00e7ok m\u00fckemmel bir tedbiri g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan ilgin\u00e7tir[52<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bu tutumun bilin\u00e7li oldu\u011fu bir ger\u00e7ektir. Ancak bu bilin\u00e7, korumaya y\u00f6nelik olmas\u0131n\u0131n yani s\u0131ra, mevcut yap\u0131 stokundan en \u00fcst d\u00fczeyde yararlanma iste\u011finin, devletin kaynaklar\u0131m ve mal varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 en iyi \u015fekilde kulland\u0131rmak politikas\u0131n\u0131n da bir g\u00f6stergesi olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Mimar Sinan, Tezkiret-\u00fcl B\u00fcnyan’da \u015fu an\u0131s\u0131n\u0131 anlat\u0131r[53<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n \u201c\u0130stanbul\u2019a su getirme \u00e7abalan s\u0131ras\u0131nda dereleri kazarken, toprak alt\u0131ndan yekpare mermer oluklar \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bir m\u00fcddet sonra o kadar mermer \u00e7\u0131kt\u0131 ki, Saadetl\u00fc Padi\u015fah g\u00f6rmek i\u00e7in yeniden te\u015frif buyurdular. Bu eski eserleri h\u0131rpalamadan toprak alt\u0131ndan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in iltifat ettiler.\u2019<\/p>\n\n\n\n Bu alk\u0131\u015flanacak davran\u0131\u015f\u0131n, bir be\u011feni ya da meraktan kaynaklanan ilgi sonucu olu\u015ftu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Padi\u015fah, kendi ad\u0131yla an\u0131lacak yap\u0131 grubu i\u00e7in \u0130skenderiye\u2019den, Baalbek\u2019ten, Zeyrek \u0130maretinden, \u201cEski \u0130stanbulluk\u201dtan[ 54<\/a>] ve di\u011fer \u00f6renlerden derleme ta\u015flar g\u00f6nderilmesini talep etmi\u015f, bunun i\u00e7in bir\u00e7ok fermanlar yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[55<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Bat\u0131l\u0131la\u015fma d\u00f6nemine kadar ge\u00e7en s\u00fcrede “eski\u201dye duyulan belirli d\u00fczeydeki ilginin en az\u0131ndan \u201cmerak\u201d olarak nitelendirilebilece\u011fi meydandad\u0131r. Naima, 1000-1070 H. (1591-1659 M) y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki olaylar\u0131 anlatan \u00fcnl\u00fc tarihinde Bergama\u2019dan bahsederken[ 56<\/a>]”… ol diyarda sanatkarane mermer ve b\u00fcy\u00fck direkler ki sade ve nak\u0131\u015fl\u0131 mermerlerdendir, pek \u00e7oktur…\u201d demekte, bunlar\u0131n \u201c… halk dilinde me\u015fhur ve ol memleket halk\u0131n\u0131n dilinde tevat\u00fcre vard\u0131\u011f\u0131n\u0131…\u201d vurgulayarak, antik kal\u0131nt\u0131lara ilginin \u201ctevat\u00fcr\u201d ile e\u015fit oldu\u011funu belirtmektedir.<\/p>\n\n\n\n Antik \u00e7a\u011f eserleri ile ilgilenmek \u00fczere 1814 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 \u00fclkesine gelen Polonyal\u0131 Kont Edward Racyznski, Truva y\u00f6resinde gezerken, y\u00f6re halk\u0131n\u0131n eski eserlere olan ilgisini \u015f\u00f6yle saptam\u0131\u015ft\u0131r[57<\/a>]: “… K\u00f6yl\u00fcn\u00fcn birinden bir m\u00fcddet \u00f6nce bu civarda buldu\u011fu topraktan yap\u0131lm\u0131\u015f antik bir b\u00fcst sat\u0131n ald\u0131m. \u00c7evre halk\u0131 burada s\u0131k s\u0131k eski para, toprak, mermer veya tun\u00e7tan yap\u0131lm\u0131\u015f fig\u00fcrler buluyor. Topraktan \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 bu asar-\u0131 antikalar\u0131 Avrupal\u0131lara ve bilhassa merakl\u0131s\u0131 \u0130ngilizlere fahi\u015f fiyatla satmas\u0131n\u0131 biliyorlar…\u201d Evet, bu anlat\u0131m, halk\u0131n, toprak alt\u0131ndaki eski de \u201cbir \u015feyler\u201d oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, en az\u0131ndan gelir getirici bir kaynak oldu\u011funun bilincine vard\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Ancak bu anlay\u0131\u015f, eski eserin ger\u00e7ek de\u011ferinin anla\u015f\u0131lmas\u0131ndan de\u011fil, ona kar\u015f\u0131 belirli bir talep olmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r[58<\/a>].<\/p>\n\n\n\n V. ONARIM VE KORUMA SEBEPLER\u0130:<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funda koruma, onarma, yenileme gibi etkinliklerde moral de\u011ferler a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmaktad\u0131r. Son 30 y\u0131l\u0131n teorik geli\u015fmelerinden do\u011fan \u201ceskilik\u201d, \u201cbelgesellik\u201d, \u201cnadirlik\u201d, \u201cizlenim\u201d,, \u2018kullan\u0131lma\u201d gibi de\u011ferleri, do\u011fal olarak o d\u00f6nemde, koruma nedenleri aras\u0131nda bulam\u0131yoruz. Kimi hallerde \u201ceskilik\u201d, bir \u00e7ok durumda ise \u201ckullan\u0131lma\u201d, o yap\u0131ya bir onar\u0131m \u00f6nceli\u011fi kazand\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Burada toplumun ya\u015fam bi\u00e7imi, inan\u0131\u015flar\u0131, gelenekleri, k\u00fclt\u00fcr de\u011ferleri ve be\u011fenileri \u00f6n planda g\u00f6z\u00fckmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u0130mparatorluk\u2019ta, onar\u0131m nedenleri aras\u0131nda \u015fu ba\u015fl\u0131klar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir:<\/p>\n\n\n\n V. 1. Dini anlay\u0131\u015flar<\/em><\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 toplumu i\u00e7in din \u00e7ok \u00f6nemli bir \u00f6\u011fedir. \u201cOsmanl\u0131 devletine \u015fekil veren, niteleyen, g\u00f6revlerini, y\u00f6ntemlerini belirten kaynak, T\u00fcrklerin devlet kurma yetenekleriyle, Kur’an ve \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesidir [59<\/a>]\u201d. Kur\u2019an, dini husus ve g\u00f6revleri belirlemenin \u00f6tesinde, toplum d\u00fczenine ili\u015fkin bir\u00e7ok kural getirmi\u015f, \u00e7e\u015fitli kurum ve yasalar Kur\u2019an ve \u0130slam hukukuna g\u00f6re \u015fekillenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zellikle dini nitelikli yap\u0131lar\u0131n onar\u0131m\u0131nda \u201cdin\u201d \u00f6\u011fesi a\u011f\u0131rl\u0131k ta\u015f\u0131r. Kur\u2019an\u2019\u0131n Tevbe Suresi\u2019nin 18. ayetinde:<\/p>\n\n\n\n \u201cAllah\u0131n mescitlerini sadece, Allaha ve ahiret g\u00fcn\u00fcne inanan, namaz k\u0131lan, zekat veren ve ancak Allah\u2019tan korkan kimseler onar\u0131r, i\u015fte onlar do\u011fru yolda bulunanlardan olabilirler\u201d denmektedir. Yine ayn\u0131 surenin ba\u015fka bir ayetinde:<\/p>\n\n\n\n \u201cPuta tapanlar\u0131n Allah\u0131n mescitlerini onarmalar\u0131 gerekmez. Onlar\u0131n i\u015fledikleri bo\u015fa gitmi\u015ftir, cehennemde temelli kalacaklard\u0131r\u201d denmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u201cTanr\u0131 buyru\u011fu\u201dnu her\u015feyin \u00fcst\u00fcnde tutan bir toplumda, \u201conar\u0131m\u201d \u0131n ancak \u201cimanl\u0131\u201d ki\u015filere tan\u0131nan bir hak oldu\u011fu b\u00f6ylece belirlenirse, bu hususun yap\u0131lar\u0131n s\u00fcreklili\u011finin sa\u011flanmas\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir etken oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Me\u015fhur \u0130stanbul yang\u0131nlar\u0131nda, yanan y\u00f6relerde ilk onar\u0131lan yap\u0131lar camiler ve mescitlerdir [60<\/a>]. 1573 y\u0131l\u0131nda Ayasofya\u2019n\u0131n onar\u0131m\u0131 i\u00e7in II. Selim taraf\u0131ndan ilgililere g\u00f6nderilen h\u00fck\u00fcm \u015fu s\u00f6zc\u00fcklerle ba\u015flar:<\/p>\n\n\n\n “… \u0130stanbul Kad\u0131s\u0131na ve Ayasofya M\u00fctevellisine h\u00fck\u00fcm ki: Mescitlerin ve Mabedlerin onar\u0131lmas\u0131, yaratan ve tek olan Tanr\u0131\u2019n\u0131n emri olup… [61<\/a>]\u201d<\/p>\n\n\n\n V. 2. Geleneklere Ba\u011fl\u0131l\u0131k:<\/em><\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 d\u00f6neminde, yap\u0131lar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde geleneklere ba\u011fl\u0131l\u0131k da b\u00fcy\u00fck rol oynar. \u201cAta yadigar\u0131\u201d kelimesiyle anlat\u0131lan bu yakla\u015f\u0131mda kendilerinden \u00f6nceki devirlerden kalan yap\u0131lara bir sayg\u0131 ifadesi vard\u0131r. Bir\u00e7ok h\u00fck\u00fcmdar taraf\u0131ndan, eski yap\u0131lar\u0131n, ge\u00e7mi\u015fe sayg\u0131 ve ba\u011fl\u0131l\u0131k nedeniyle onar\u0131lmalar\u0131na karar verildi\u011fi yaz\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n V. 3. Yap\u0131n\u0131n Kullan\u0131lma De\u011feri:<\/em><\/p>\n\n\n\n Gerek dini, sosyal, ekonomik vb. i\u015fleve sahip yap\u0131lar, gerekse konutlar, kullan\u0131lmalar\u0131 ve toplumun belli bir gereksinimini kar\u015f\u0131lamalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan da \u00f6nem ta\u015f\u0131rlar [62<\/a>]. \u00f6rne\u011fin, cami ve mescitlerin onar\u0131lmas\u0131 ve b\u00f6ylece, y\u00f6redeki halk\u0131n ibadetini aksatmadan yapabilmesi, onar\u0131m isteklerinde s\u0131k s\u0131k rastlanan bir husustur[63<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Sosyal, ekonomik gereksinmeleri kar\u015f\u0131layan yap\u0131lar\u0131n onar\u0131mlar\u0131 kimi durumlarda kullan\u0131m de\u011ferlerinin \u00e7evre halk\u0131 i\u00e7in \u00f6nem ta\u015f\u0131mas\u0131ndan dolay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir[ 64<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Kale ve surlar\u0131n onar\u0131m\u0131 da kent ve kasabalar\u0131n korunmas\u0131nda \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00fczerinde \u00e7ok durulan ve s\u0131k s\u0131k ele al\u0131nan i\u015flemler aras\u0131ndad\u0131r [65<\/a>].<\/p>\n\n\n\n V. 4. \u201cVak\u0131f\u201d Kurumunun Gerektirdi\u011fi Devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 S\u00fcrd\u00fcrme Kayg\u0131s\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n Mimari yap\u0131tlar\u0131n olu\u015fmas\u0131nda ve i\u015flevlerini etkin olarak s\u00fcrd\u00fcrmelerinde \u201cVak\u0131f\u2019 kurumunun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck etkisi vard\u0131r. \u201cVakf\u2019\u0131n tan\u0131m\u0131nda, m\u00fclkiyetin Allah\u2019ta olmas\u0131[66<\/a>] , mal\u0131n devaml\u0131 kalmas\u0131n\u0131n istenmesinin en iyi g\u00f6stergesidir.Vakfiyelerin giri\u015f b\u00f6l\u00fcmlerinde de, yapt\u0131r\u0131lan \u201chay\u0131r eserlerinin s\u00fcrekli kalmalar\u0131 i\u00e7in dua ve istekler ile vakfiye h\u00fck\u00fcmlerine kar\u015f\u0131 gelenlere \u201cbeddua”\u2019lar yer al\u0131r[67<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Vak\u0131f kurumu ve bu kurum yoluyla mimarl\u0131k yap\u0131lar\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 ve devaml\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ayr\u0131 bir ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda incelenecektir.<\/p>\n\n\n\n VI. VAKIF KURUMU VE ONARIM<\/p>\n\n\n\n V. 1. Tan\u0131m:<\/em><\/p>\n\n\n\n Anadolu T\u00fcrk sanat\u0131n\u0131n olu\u015fumundaki en \u00f6nemli \u00f6\u011felerden biri \u201cVAKIF\u201d kurumudur[68<\/a>]. Vak\u0131f, \u201cMenafi\u00a1 insanlara ait olur ve\u00e7hile, bir ayn\u0131 Allah\u0131n m\u00fclk\u00fc h\u00fckm\u00fcnde olmak \u00fczere temlik ve temellikten habs ve men etmek\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131r[69<\/a>]. Bir di\u011fer kaynak \u201cVak\u0131f, muayyen bir mal\u0131n ammenin menfaatine daimi bir \u015fekilde tahsisidir\u201d der [70<\/a>]. Bu tan\u0131mlar\u0131 \u201cVak\u0131f, bir mal\u0131 ammenin mal\u0131 h\u00fckm\u00fcnde olmak \u00fczere bir veya birka\u00e7 gayeye m\u00fcebbeden tahsis etmektedir[71<\/a>]\u201d s\u00f6zc\u00fckleriyle de peki\u015ftirebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Bu tan\u0131mlardan vakf\u0131n konumuzla ilgili \u015fu \u00fc\u00e7 \u00f6nemli \u00f6\u011fesi saptanmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Kamu yarar\u0131na olu\u015fan, yasal a\u00e7\u0131dan \u201cde\u011fi\u015ftirilemez\u201d h\u00fck\u00fcmlere ba\u011flanan bu kurumun, mimari yak\u0131tlar\u0131n olu\u015fmas\u0131, devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131, yenilenmesi, onar\u0131m\u0131 konusunda \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n VI. 2. Vak\u0131f Hukukunda Onar\u0131m Konusu:<\/em><\/p>\n\n\n\n Vak\u0131f yoluyla olu\u015fan yap\u0131 ya da yap\u0131 gruplar\u0131n\u0131n onar\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle ele al\u0131nmas\u0131 gereklili\u011fine \u00f6ncelikle Vak\u0131fla ilgili \u201cMevzuat\u201dta yer verilmi\u015ftir. Eski Temyiz Mahkemesi Ba\u015fkan\u0131 \u00d6mer Hilmi Efendi taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan ve vak\u0131flarla ilgili \u00e7e\u015fitli hukuksal sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcm g\u00f6steren eserde [72<\/a>] onar\u0131m konusunda \u015fu h\u00fck\u00fcmler yer almaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131ma verilen \u00f6nem y\u00fcz\u00fcnden, gelirleri evlada b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olan vak\u0131f mallar\u0131n onar\u0131m\u0131 gerekti\u011finde ve m\u00fctevelli, geliri bu i\u015flemlere harcamak istedi\u011finde, evlatlar bu iste\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kamamaktad\u0131rlar[ 76<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Vak\u0131f kurumunun yap\u0131lar\u0131n korunmas\u0131ndaki \u00f6neminin boyutlar\u0131 \u0130mparatorluk geli\u015ftik\u00e7e giderek artm\u0131\u015f, Y\u00fckselme Devrinin ertesinde, hemen tek kurum olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. XVIII. y\u00fczy\u0131lda Vak\u0131f Kurumunu inceleyen \u00e7ok \u00f6zg\u00fcn ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re[77<\/a>] bu y\u00fczy\u0131lda, Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funda herhangi bir vakfa ba\u011fl\u0131 olmayan bir kamu yap\u0131s\u0131 harap oldu\u011funda, onu onarmak ya da yeniden yapmak y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00fcstlenecek ba\u015fka bir kurum bulunmamaktad\u0131r. Sadece<\/p>\n\n\n\n askeri bak\u0131mdan \u00f6nemli y\u00f6relerdeki kimi yap\u0131lara devlet b\u00fct\u00e7esinden \u00f6denek ayr\u0131labilmektedir. Bu y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde d\u00fczenlenen Halil Hamid Pa\u015fa Vakfiyesinin[ 78<\/a>] bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Edirne y\u00f6resindeki ah\u015fap k\u00f6pr\u00fclerin onar\u0131m gerektirdi\u011fi, ancak herhangi bir vakfa ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan, onar\u0131m giderlerinin devlet taraf\u0131ndan (canib-i miri) kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131lmakta, bundan sonra gerekli onar\u0131m ve yenilemelerin vak\u0131f gelirleriyle yap\u0131laca\u011f\u0131 h\u00fckme ba\u011flanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n VI. 3. Vakfiyelerde Onar\u0131m H\u00fck\u00fcmleri:<\/em><\/p>\n\n\n\n Vakfiyeler, vakfa ili\u015fkin her t\u00fcrl\u00fc ko\u015fulun yer ald\u0131\u011f\u0131 yasal belgelerdir. Yasal tan\u0131m\u0131 ile \u201cVakfa dair, vak\u0131f\u0131n takrir ve Hakimin m\u00fcrafaa ve h\u00fckm\u00fcn\u00fc havi tanzim olunan h\u00fcccet\u201dtir [79<\/a>]. Onar\u0131mlarla ilgili h\u00fck\u00fcmler, \u201cGelirlerin harcama bi\u00e7im ve y\u00f6ntemleri\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcne de\u011fin, \u00e7e\u015fitli d\u00f6nemlere ait bir\u00e7ok vakfiye yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n ilgili h\u00fck\u00fcmlerinin incelenmesi, onar\u0131m\u0131n mali ve idari y\u00f6nleri ile onar\u0131mc\u0131lar hakk\u0131nda de\u011ferli bilgiler verdi\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n XIII. y\u00fczy\u0131ldan itibaren d\u00fczenlenen vakfiyelerde, onar\u0131m h\u00fck\u00fcmleri \u00f6ncelikle yer almaktad\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n Bu konuda yay\u0131nlanan en eski belge 617 H\/1220 M. tarihli Sivas, Keykavus Dar\u00fc\u015f\u015fifas\u0131 Vakfiyesidir[81<\/a>]. Bu belgede onar\u0131m \u00f6nceli\u011fi \u015fu s\u00f6zc\u00fcklerle belirtilmektedir:<\/p>\n\n\n\n \u201cHas\u0131lat evvela mezkur evkaf\u0131n \u0130maretine, y\u0131k\u0131lan bir\u015fey olursa binas\u0131na, harap olan k\u0131sm\u0131n tecdidiyle laz\u0131m gelen tamirat ve \u0130slaha… sarfolunur\u201d.<\/p>\n\n\n\n XIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6nemli ki\u015filerinden Celaleddin Karatay\u2019\u0131n yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Karatay Kervansaray\u0131n\u0131n 643 H. (1245 M) ve 645 H. (1247 M) tarihli iki vakfiyesi ile[82<\/a>], Antalya\u2019daki Karatay Medresesi’nin 651 H. (1253 M.) tarihli vakfiyesinde [83<\/a>] yine ayn\u0131 duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 izlemek olas\u0131d\u0131r. Ancak her iki vakfiyede de onar\u0131m \u00f6nceli\u011finin ana yap\u0131ya gelir getirecek di\u011fer \u201cvak\u0131f yap\u0131lar\u201da verilmesi, ana yap\u0131n\u0131n onar\u0131m\u0131n\u0131n ise bundan artan gelirle yap\u0131lmas\u0131 \u015fart\u0131n\u0131n getirilmesi ilgi \u00e7ekmektedir[84<\/a>]. B\u00f6ylece \u201cvak\u0131f, ana yap\u0131n\u0131n bak\u0131m ve onar\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli mali kaynaklar\u0131n (vakfedilen di\u011fer ta\u015f\u0131nmazlar\u0131n) devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131na \u00e7ok \u00f6nem vermekte, bu davran\u0131\u015f ana yap\u0131n\u0131n s\u00fcrekli bak\u0131m ve onar\u0131m\u0131na olanak sa\u011flamaktad\u0131r. Bir\u00e7ok eski yap\u0131n\u0131n harap olma, y\u0131k\u0131lma ya da t\u00fcm\u00fcyle yok olma nedenleri aras\u0131nda, onar\u0131mlar\u0131 i\u00e7in gerekli gelir kaynaklar\u0131n\u0131n azalmas\u0131 ve yok olmas\u0131 ya da bu kaynaklar\u0131n ba\u015fka ama\u00e7larla kullan\u0131lmas\u0131 \u00f6nemli bir yer tutar. Bu nedenle, esas yap\u0131dan \u00f6nce gelir getiren ikincil yap\u0131lar\u0131n onar\u0131m\u0131na \u00f6ncelik tan\u0131nmas\u0131 ak\u0131lc\u0131 bir politika olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n XIII ve XIV. y\u00fczy\u0131l vakfiyelerinin metinlerinde onar\u0131m ve onar\u0131mc\u0131larla ilgili konular vakfiyelerin en ayr\u0131nt\u0131s\u0131z b\u00f6l\u00fcmleridir. Bu durum XV. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131na kadar d\u00fczenlenen belgelerde devam eder[85<\/a>]. Gerekli ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 veren vakfiyeler Fatih devrinde g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r[86<\/a>]. \u00d6rne\u011fin 866 H. (1460 M.) tarihli Za\u011fanos Pa\u015fa Vakfiyesinde, vak\u0131f gelirleriyle hangi yap\u0131lar\u0131n onar\u0131laca\u011f\u0131, yap\u0131 d\u0131\u015f\u0131 onar\u0131mlar\u0131n niteli\u011fi, bu hizmet \u0130\u00e7in yap\u0131lacak harcaman\u0131n tutan belirtilmi\u015ftir[87<\/a>]. XV. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yans\u0131ndan sonra olu\u015fturulan vakfiyelerden incelenebilinenlerde onar\u0131mlar\u0131n \u00f6ncelikle yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren h\u00fck\u00fcmler d\u0131\u015f\u0131nda \u015fu hususlara da yer verildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 \u00c7a\u011f\u0131 vakfiyelerinde, onar\u0131m i\u00e7in ayr\u0131lan \u00f6denekler de yer al\u0131r. Bu \u00f6denekler gerekti\u011finde vakfiyede yer alan her yap\u0131 i\u00e7in ayr\u0131 ayr\u0131 belirtilmekte, y\u0131ll\u0131k d\u00fczenli bak\u0131m giderleri de ayr\u0131ca hesaplanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u00e7inde oturulan yap\u0131lar\u0131 kullananlar onu onarmaktan ka\u00e7\u0131nd\u0131klar\u0131nda, yap\u0131n\u0131n kiraya verilerek geliriyle onar\u0131laca\u011f\u0131 da \u201cVak\u0131f\u2019 \u0131n istekleri aras\u0131nda yer al\u0131r. B\u00f6ylece vak\u0131f yap\u0131, ki\u015filerin olumsuz davran\u0131\u015flar\u0131na b\u0131rak\u0131lmam\u0131\u015f, bir t\u00fcr \u201conar\u0131m sigortas\u0131\u201d ile g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015ftir[94<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7 olarak, \u201cVak\u0131f\u2019 kurumunun, bozulmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 19. y\u00fczy\u0131la kadar, mimari de\u011ferlerin olu\u015fmas\u0131 ve devaml\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131nda \u00f6nemli bir \u00f6\u011fe oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n VII. ONARIM MEKAN\u0130ZMASI<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131ma karar verilmesi ile yap\u0131n\u0131n onar\u0131m sonucu i\u015flevini yeniden ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmesi aras\u0131ndaki zaman, kanuni, mali ve idari i\u015flemler bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a zengin bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcme sahiptir. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde, onar\u0131mc\u0131lar, onar\u0131mlarla ilgili \u201cmuhasebe\u201d d\u00fczenleri, onar\u0131mlar\u0131n genel fiziksel niteli\u011fi gibi yap\u0131 alan\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesini de yak\u0131ndan ilgilendiren konular bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu b\u00f6l\u00fcmde, ula\u015f\u0131labilen belgelerden edinilen bilgilere g\u00f6re onar\u0131m \u201cmekanizmas\u0131\u201d n\u0131n belli a\u015famalar\u0131 incelenecektir.<\/p>\n\n\n\n VII. 1. Onar\u0131m \u0130steklerinin Meydana Gelmesi<\/em><\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m isteklerini olu\u015fturan ki\u015fi ya da gruplar, yap\u0131n\u0131n niteli\u011fine g\u00f6re de\u011fi\u015febilmektedir, \u00f6zellikle dini nitelikli yap\u0131lar\u0131n onar\u0131mlar\u0131nda halk, her t\u00fcr bilim adam\u0131, yerel y\u00f6netici ve yap\u0131n\u0131n y\u00f6netimi ile ilgili ki\u015filer istek belirtirken, sosyal ve ekonomik i\u00e7erikli yap\u0131larda, \u00e7e\u015fitlili\u011fin azald\u0131\u011f\u0131, onar\u0131m \u00e7abas\u0131 g\u00f6steren ki\u015filerin, yap\u0131n\u0131n bak\u0131m\u0131ndan sorumlu ki\u015filerle s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 izlenmektedir.<\/p>\n\n\n\n Muzaffer Erdo\u011fan\u2019\u0131n yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 belgelere g\u00f6re[ 95<\/a>] camilerin onar\u0131m\u0131 i\u00e7in Divan\u2019a ba\u015fvuran ki\u015filer \u015fu s\u0131ray\u0131 izlemektedirler:<\/p>\n\n\n\n VII. 2. Onar\u0131m Karar\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m s\u00fcrecinin ikinci a\u015famas\u0131, onar\u0131m karar\u0131n\u0131n verilmesidir. Bu karar genellikle 2 b\u00f6l\u00fcmde olu\u015fur. \u0130lk b\u00f6l\u00fcm yerel \u00f6l\u00e7ektedir, kad\u0131n\u0131n temsil etti\u011fi \u201cmeclis-i \u015fer\u201d taraf\u0131ndan verilir. Bu karar, onaylanmak \u00fczere Divan\u2019a gider.<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m karar\u0131n\u0131n al\u0131nabilmesi i\u00e7in Divan \u015fu hususlar\u0131n yerine getirilmesi \u015fart\u0131n\u0131 aramaktad\u0131r[97<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n Vakf\u0131n parasal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yeterli olmad\u0131\u011f\u0131, onar\u0131m giderinin hazineden istendi\u011fi durumlarda, onar\u0131m izni verilebilmesi i\u00e7in, gerekli incelemenin yap\u0131lmas\u0131, ke\u015ffin haz\u0131rlanmas\u0131, onar\u0131m harcamalar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131n belirlenmesi de ayr\u0131ca istenmektedir. Bu istek belgelerde \u015fu bi\u00e7imlerde yer almaktad\u0131r: \u060c\u060c… ceddim Ebulfeth Sutan Mehmed Han bina eyledi\u011fi camii \u015ferifin., harabe olup… ne mikdar ak\u00e7e ile tamir olunur, mahallinde ke\u015fif olunup… [99<\/a>]”<\/p>\n\n\n\n \u201c….Eski\u015fehirde vaki merhum Sultan Alaaddin Camiin minaresi m\u00fcnhedim olma\u011fla… \u00fczerine var\u0131lup \u015fer\u2019ile m\u00fc\u015fahede ve muayene ve ne mikdar \u015fey ile tamiri m\u00fcmkindir. H\u00fccceti \u00fczre ke\u015fif ve ilan\u0131 olunmak i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[ 100<\/a>]\u201d<\/p>\n\n\n\n Vakf\u0131n parasal durumunun yeterli olmas\u0131 halinde ise ke\u015fif ve \u00f6n raporun divana g\u00f6nderilmesi gerekmemekte, izin iste\u011fiyle yetinilmektedir.<\/p>\n\n\n\n Saray yap\u0131lar\u0131; b\u00fcy\u00fck Padi\u015fah camileri ile yang\u0131n ve deprem sonucu zarar g\u00f6ren yap\u0131lar\u0131n onar\u0131m\u0131 i\u00e7in ise herhangi bir ba\u015fvuru beklemeden do\u011frudan onar\u0131m karar\u0131 al\u0131nabilmekte ve ilgililere gerekli emir verilmektedir[101<\/a>]. Y\u00f6reden yap\u0131lan taleplerde, onar\u0131m izni istenmesinin yan\u0131s\u0131ra Divan\u2019ca karara ba\u011flanmas\u0131 gerekli kimi hususlar\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131mla ilgili olarak al\u0131nan her t\u00fcr karar, divan taraf\u0131ndan \u00e7o\u011funlukla y\u00f6re kad\u0131s\u0131 ya da naibe g\u00f6nderilmektedir. Kimi durumlarda \u201ch\u00fckm-i \u015ferif\u2019 iki \u00f6rnek haz\u0131rlanarak bir \u00f6rne\u011fi beldenin ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu sancak ya da eyalet y\u00f6neticisine de iletilebilmektedir. Do\u011frudan m\u00fctevelliye izin belgesi verilmesine az rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n VII. 3. Onar\u0131m Uygulamas\u0131nda \u0130lk B\u00f6l\u00fcm Ke\u015fif, Rapor ve Proje:<\/em><\/p>\n\n\n\n Bir yap\u0131n\u0131n onar\u0131m gerektiren yerlerinin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak saptanmas\u0131, metraj\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ve \u201cbirinci ke\u015ff\u0131\u201dnin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, onar\u0131m uygulamas\u0131n\u0131n ilk basama\u011f\u0131d\u0131r [102<\/a>]. Bu hizmetler genellikle aralar\u0131nda en az i mimar\u0131n bulundu\u011fu kurullarca yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu kurullar Kad\u0131 taraf\u0131ndan olu\u015fturulup onaylanmak durumundad\u0131r. Bu mimar\u0131n, \u00e7o\u011funlukla merkezden g\u00f6nderilen \u201cHassa Mimar\u0131\u2019\u2019 oldu\u011fu bilinmektedir [103<\/a>]. \u00d6rne\u011fin Hayrabolu\u2019daki Sultan Mehmet Camisi onar\u0131m ke\u015ffi hassa mimarlar\u0131ndan \u00dcstad \u0130smail, \u0130stanbul\u2019da Eski ve Yeni (Topkap\u0131) Saraylar\u0131n onar\u0131m ke\u015fifleri ise Yorgi Kalfa taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r [104<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Hassa Mimarlar\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fanlara, \u0130stanbul d\u0131\u015f\u0131nda yapacaklar\u0131 ke\u015fifler i\u00e7in derecelerine g\u00f6re oturum gideri \u00f6denmektedir, 1763 y\u0131l\u0131nda Edirne\u2019ye giden 2 mimar halifesine 75\u2019cr kuru\u015f, 1789\u2019da yine Edirne\u2019ye giden bir halifeye 50 kuru\u015f g\u00fcnl\u00fck oturum gideri verilmi\u015ftir [105<\/a>]. Onar\u0131mla ilgili ke\u015fif ve \u00f6n raporlar, kimi hallerde, i\u00e7inde mimar bulunan kurullar taraf\u0131ndan da yap\u0131labilmektedir. Bursa\u2019da, 1175 H. (1761 M.)\u2019de \u00c7elebi Sultan Cami, T\u00fcrbe ve Medresesi\u2019nin onar\u0131m ke\u015ffi \u015fu ki\u015filer taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r [106<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n Yine 1178 H. (1764 M.)’de \u0130znik, Pertev Pa\u015fa K\u00fclliyesi ke\u015ffini haz\u0131rlayanlar aras\u0131nda bir katib, vakf\u0131n katibi, \u0130zmit Mimarba\u015f\u0131s\u0131 Salih Halife yer almaktad\u0131r[107<\/a>]. Fatih t\u00fcrbesi onar\u0131m ke\u015ffi, mimar halifesi ile ta\u015f\u00e7\u0131, duvarc\u0131 ve hamamc\u0131 kalfalar\u0131[108<\/a>], Kandiye Kalesi ile ilgili ke\u015fif ve rapor Dergah-\u0131 Ali mutefle ikalar\u0131ndan Elha\u00e7 Ali A\u011fa, Hassa Mimari Yusuf Halife, Girid Defterdar Elha\u00e7 Mahmud Bey ve ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan d\u00fczenlenmi\u015ftir [109<\/a>].<\/p>\n\n\n\n 1225 H. (1810 M.)’de Edirne Saray\u0131’n\u0131n incelenmesi, gerekli ke\u015fif ve raporlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 da olduk\u00e7a zengin ve geni\u015f bir kadro taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir[110<\/a>] .Bu kadroda eski \u015eehremini Hafiz Ali Efendi ile Haremeyn Muhasebecisi Mehmet Efendi ve \u0130smail Kamili Efendi g\u00f6zetim ve y\u00f6netiminde. Mimar halifelerinden Seyyid Mehmet ve Seyyid Mustafa Efendi, Edirne Ayam Ahmet A\u011fa, bina i\u015flerinde bilgi ve becerileri bulunan marangoz kalfalar\u0131 ve kur\u015funcuba\u015f\u0131 halifeleri yer almaktayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu durumda, ke\u015fiflerin ve raporlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda 2 \u00f6\u011feye \u00f6nem verildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m ke\u015fifleri her zaman ayni ayr\u0131nt\u0131da yap\u0131lmamaktad\u0131r. Ancak, metraj yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, birim fiyatlar\u0131n bulundu\u011fu ve ke\u015fiflerin \u00f6zenle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belgelerden anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck programl\u0131 yap\u0131lar ya da basit onar\u0131mlar \u0130\u00e7in birka\u00e7 kalem ile biten ke\u015fifler de vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Yap\u0131n\u0131n incelenmesi s\u00fcrecinde \u00f6l\u00e7\u00fc al\u0131narak metraj yap\u0131lmakta, bu metraj ke\u015fife esas olmaktad\u0131r. Tarakluborlu’da Gazi S\u00fcleyman Pa\u015fa Camisi onar\u0131m\u0131 \u0130\u00e7in Kadi’ya yaz\u0131lan 1135 H. ( 1722 M.) tarihli h\u00fck\u00fcmde \u201c… ahval-i bina ve s\u00fckufa vukufu olan m\u00fcslimin ve mimaran ile cami-i merkumun \u00fczerine var\u0131l\u0131p tul\u00fc ve arz\u0131 mizan-i m\u00fcstakim \u00fczre… ke\u015fif ve mesaha olundukta…\u201d denmektedir[113<\/a>].<\/p>\n\n\n\n \u0130malat t\u00fcrlerine ve metraja dayanan bu ke\u015fifler, bir rapor halinde Mimarba\u015f\u0131 tarafindan bir defter halinde Defterdarl\u0131\u011fa sunulmaktad\u0131r[114<\/a>]. Bu defterlerin Defterdarl\u0131k\u00e7a incelenmesinden sonra parasal kaynak saptan\u0131r, bu durum bir ”telhis\u201dle Sadrazam\u0131n onay\u0131na g\u00f6nderilerek \u201cbuyrultu\u201d al\u0131n\u0131r. Onaylanm\u0131\u015f olan \u201cKe\u015fif Defterleri” Ba\u015fmuhasebe Kalemine kaydedilerek, Mimarba\u015f\u0131na bir \u00f6rne\u011fi verilir[115<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Muzaffer Erdo\u011fan, Osmanl\u0131 Mimari tarihinin ar\u015fiv kaynaklar\u0131yla ilgili incelemesinde [116<\/a>], \u201cotantik\u201d belgelerin \u00f6nemine de\u011finmekte, ke\u015fif defterlerinin bu belgeler aras\u0131nda belli bir say\u0131da yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir,.\u00d6rne\u011fin Kafkasya\u2019da Acu Kalesi onar\u0131m\u0131 i\u00e7in Kale Muhaf\u0131z\u0131 Hasan Pa\u015fa ve di\u011fer uzmanlar taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan 13 sayfal\u0131k ke\u015fif defteri 1117 H. ( 1705 M.) tarihini ta\u015f\u0131makta ve Kale Dizdar\u0131 taraf\u0131ndan onaylanm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r[117<\/a>].1126 .H. (1714 M.) tarihli ve Hersek Mutasarr\u0131f\u0131 taraf\u0131ndan Divan\u2019a sunulan bir di\u011fer ke\u015fif defterinde Hersek Livas\u0131 dahilindeki \u00e7e\u015fitli kalelerin uzmanlarca saptanan durumlar\u0131 yer al\u0131r[118<\/a>]. Kimi durumlarda, ke\u015fif ile buna g\u00f6re yap\u0131lan onar\u0131ma ili\u015fkin kay\u0131tlar ayn\u0131 defterde yer alabilmektedir. \u00d6rne\u011fin 1178 H. (1764 M.) tarihli ve 906 sayfal\u0131k bir ana kaynakta, bir\u00e7ok cami, kale, k\u00f6pr\u00fc ve su yolunun onar\u0131m\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan ke\u015fifler ve y\u00fcr\u00fct\u00fclen onar\u0131mla ilgili hususlar bir arada bulunmaktad\u0131r [119<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Ayn\u0131 ke\u015ffin i\u00e7erisinde birden fazla yap\u0131n\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6zellikle ayn\u0131 vakfa ba\u011fl\u0131 ve ayn\u0131 m\u00fctevelli taraf\u0131ndan y\u00f6netilen yap\u0131larda bu y\u00f6ntem uygulanmakta, ancak paran\u0131n da\u011f\u0131n\u0131k i\u015flerde kullan\u0131lmas\u0131 sadece k\u0131sa ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli onar\u0131mlar\u0131n yap\u0131labilmesine olanak sa\u011flamaktad\u0131r, \u00f6rne\u011fin Bursa Umur Bey Camisi i\u00e7in haz\u0131rlanan ve m\u00fctevelli Haseki Mehmed Bey taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen onar\u0131mlarla ilgili 1210 H. (1795 M.) tarihli bir ke\u015fif[120<\/a>], Caminin yan\u0131s\u0131ra Eski Yeni Han, Tuz Han\u0131 ve Hisar i\u00e7indeki bir okulla ilgili \u00e7e\u015fitli imalat\u0131 da i\u00e7ermektedir. Yine Bursa\u2019da Ye\u015fil Cami\u2019nin 1189 H. (1775 M.) tarihli onar\u0131m ke\u015ffinde[121<\/a>] k\u00fclliyenin t\u00fcm yap\u0131lar\u0131yla ilgili onar\u0131m kalemleri yer almaktad\u0131r. Bursa, Y\u0131ld\u0131r\u0131m Camisi 1082 H. (1671 M.) y\u0131l\u0131 onar\u0131m ke\u015ffinde[122<\/a>] caminin kur\u015funlar\u0131, \u0130maretin kiremitleri, medrese ve hamam\u0131n su yollar\u0131, bimarhane h\u00fccreleri ve hamam\u0131n 5 halvetinin ele al\u0131nmas\u0131 planlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ke\u015fiflerin yan\u0131s\u0131ra, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 onar\u0131m raporlar\u0131n\u0131n da haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli belgelerden bilinmektedir. 1058 H. (1648 M.) \u0130stanbul depremi sonunda haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 san\u0131lan bir belgede[ 123<\/a>] \u0130stanbul\u2019un \u00e7e\u015fitli camilerindeki hasar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak saptanm\u0131\u015f, onar\u0131m gereken yerler ve imalat\u0131n niteli\u011fi ayr\u0131 ayr\u0131 belirtilmi\u015ftir. Onar\u0131m i\u00e7in haz\u0131rlanan ke\u015fiflerde, yap\u0131lacak imalat\u0131n \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak yaz\u0131lmas\u0131 ke\u015fiflerin ayn\u0131 zamanda \u201conar\u0131m raporu\u201d olarak kullan\u0131lmas\u0131na da olanak sa\u011flamaktad\u0131r. Konya, Ahi Murat Hamam\u0131\u2019na ili\u015fkin 1071 H. (1660M.) tarihli \u201cke\u015fifname\u201dde[ 124<\/a>] onar\u0131m gereksinmesi \u201c… k\u00fclhan dam\u0131n\u0131n n\u0131sf\u0131 hedim olup ve n\u0131sf\u0131 ahirinin dahi kiri\u015fleri ve a\u011fa\u00e7lan \u00e7\u00fcr\u00fcy\u00fcp ve k\u0131r\u0131l\u0131p… ve su mahzeninin duvar\u0131ndan su k\u00fclhana cari olup ve k\u00fclhanenin k\u00fcl pete\u011finden k\u00fclhana su cari olup…\u201d s\u00f6zc\u00fckleriyle anlat\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m \u00f6ncesi ke\u015fif haz\u0131rl\u0131klar s\u0131ras\u0131nda \u00e7izili belge kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131 bir sorundur. Genelde, Osmanl\u0131 Yap\u0131 Sanat\u0131nda \u201cMimari Proje\u201dnin varl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6nemi tart\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015ftir[125<\/a>]. Belgelerdeki \u00e7e\u015fitli deyimler, \u015fenliklerde ta\u015fman yap\u0131 modelleri, yap\u0131m \u00f6ncesi 2 ya da 3 boyutlu tasar\u0131mlar olu\u015fturuldu\u011funun, bunlar\u0131n hi\u00e7 de\u011filse ta\u015far\u0131m\u0131n ana ilkelerini belirledi\u011finin kan\u0131tland\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m \u00f6ncesi haz\u0131rl\u0131klar surecinde ”mevcut durumun belgelenmesi\u201d ya da \u201cyeni kullan\u0131m projesi\u201d, bir ba\u015fka deyi\u015fle \u201cr\u00f6l\u00f6ve ve restorasyon projesinin yeri nedir? Ke\u015fif ve raporun yan\u0131s\u0131ra \u00e7izili belge kullan\u0131lmakta m\u0131d\u0131r? Bunun yan\u0131tlan, kimi belgelerdeki s\u00f6zc\u00fckler yard\u0131m\u0131yla bir \u00f6l\u00e7\u00fcde verilebilir.<\/p>\n\n\n\n Hassa Ba\u015fmiman Davud A\u011fa, IH. Murad taraf\u0131ndan Selimiye Cami’sinin onar\u0131m\u0131 ile g\u00f6revlendirilmi\u015ftir. Bu konuyla ilgili olarak Edirne Kad\u0131s\u0131 \u00c7emseddin Efendi 996 H. (1587 M.) y\u0131l\u0131nda Divan’a g\u00f6nderdi\u011fi bir yaz\u0131da[ 126<\/a>] \u201c… Sultan Selim Han Hazretlerinin cami-i \u015ferifi ve etraf\u0131nda olan ebniye-i cedide ve atika\u2019n\u0131n resimleri… tasvir olunup, irsal oluna deyu buyurulma\u011f\u0131n Mimar olan H\u00fcseyin \u00c7avu\u015f kullar\u0131 ile zikr olunan cami-i \u015ferifin ve sairin resmi emirleri \u00fczre bi’t-tamam olub irsal olundu…\u201d demektedir. Bu s\u00f6zc\u00fckler, mevcut yap\u0131lar\u0131n \u201cresim\u201dleri ya da r\u00f6l\u00f6velerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Naima, 1653 y\u0131l\u0131nda Vezir S\u00fcleyman Pa\u015fa’n\u0131n yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 onar\u0131mlar\u0131 anlat\u0131rken [127<\/a>] \u201c…\u0130stanbul’da Parmakkapu civar\u0131nda Koca Defterdar \u00d6mer Efendi’nin menzil’in \u00fczerine mutemetler ve bennalar koyup tarh ve resmini talim ve telhim edup ol vechile yeniden tamirini sipari\u015f edub…\u201d demekte, onar\u0131m \u0130\u00e7in yap\u0131lan \u00f6n i\u015flemler aras\u0131nda \u201cresim\u201d yapmay\u0131 da saymaktad\u0131r. 1172 H. (1758 M.) tarihli bir belge[128<\/a>] Edirne, Mustafa Pa\u015fa Saray\u0131\u2019n\u0131n yand\u0131ktan sonra \u201cresm-i cedid \u00fczere\u201d onar\u0131m\u0131ndan bahseder. Onsa, taraf\u0131ndan Topkap\u0131 Saray\u0131 ar\u015fivlerinde bulunan \u00e7izili belgelerden bir tanesinde[129<\/a>]\u201c…kap\u0131 \u00fczerinde olan dairedir ki k\u0131smen tamir olunacak…\u201d s\u00f6zc\u00fckleri yer al\u0131r. Ge\u00e7 d\u00f6nemlere tarihlenen bu belge de onar\u0131lacak b\u00f6l\u00fcmlerin bir \u00e7izim \u00fczerinde i\u015faretlendi\u011fini g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n VIII. 4. Uygulamaya <\/em>Ge\u00e7i\u015f:<\/em><\/p>\n\n\n\n Ke\u015ffin haz\u0131rlanmas\u0131na kadar hemen hemen her onar\u0131mda ayni olan i\u015flemler, uygulamaya ge\u00e7ilme a\u015famas\u0131nda yap\u0131n\u0131n onar\u0131m \u00f6dene\u011finin t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. Bu fark, yap\u0131n\u0131n bir vak\u0131f taraf\u0131ndan ya da do\u011frudan hazineden ayr\u0131lan \u00f6denekle devlet taraf\u0131ndan onar\u0131lmas\u0131na ba\u011fl\u0131 olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n VII. 5. Onar\u0131m\u0131n Bitimindeki \u0130\u015flemler<\/em>[135<\/a>]: Bunun \u0130\u00e7in de kad\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile gerekli izin al\u0131nmakta, bir kurul olu\u015fturulmakta ve onar\u0131m\u0131n maliyeti belirlenmektedir. Daha ilk ke\u015fifler Defterdarl\u0131\u011fa verildi\u011finde, onar\u0131m\u0131n tamamlanmas\u0131ndan sonra yap\u0131n\u0131n incelenmesi ve ikinci ke\u015ffinin haz\u0131rlanmas\u0131na ili\u015fkin “Sadaret Buyultusu\u201d al\u0131nmaktad\u0131r [136<\/a>].Bu buyultu h\u00fck\u00fcmleri uyar\u0131nca ikinci ke\u015fif haz\u0131rlan- makta, \u015eehremini, Bina Emini ya da M\u00fctevelli taraf\u0131ndan tutulan harcama defterleri de Defterdarl\u0131\u011fa teslim ve Ba\u015fmuhasebe kalemine kaydedilmektedir. B\u00f6ylece ilk ve son ke\u015fif defterleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak esas \u201cmaliyet\u201d saptanmaktad\u0131r[137<\/a>]. 964-965 H. (1556-1557 M.) y\u0131llar\u0131nda Edirne Saray\u0131’nda yap\u0131lan onar\u0131m sonucu haz\u0131rlanan defterde[138<\/a>], yap\u0131lan imalat\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc ve tutarlar\u0131 verilmi\u015f, ayr\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fanlara \u00f6denen \u00fccretler de belirtilmi\u015ftir (Ek: 2).<\/p>\n\n\n\n VII. 6. Onar\u0131m\u0131n Parasal Boyutu:<\/em><\/p>\n\n\n\n Gerek miri yap\u0131lar\u0131n, gerekse vak\u0131f kaynakl\u0131 yap\u0131lar\u0131n bakim ve onar\u0131mlar\u0131na verilen \u00f6nem, vakfiye h\u00fck\u00fcmleri ile \u00e7e\u015fitli yaz\u0131\u015fmalardan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m \u0130\u00e7in gerekli para belliba\u015fl\u0131 \u015fu kaynaklardan sa\u011flanmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n A-Vakfin Gelirleri:<\/em> Belli bir yap\u0131 ya da yap\u0131 grubuna vak\u0131f taraf\u0131ndan vakfedilen \u00e7e\u015fitli \u201cakar\u0131n gelirleri \u00f6ncelikle onar\u0131ma harcanmaktad\u0131r. \u00d6zellikle y\u0131ll\u0131k ola\u011fan bakim ve k\u00fc\u00e7\u00fck onar\u0131mlar \u0130\u00e7in belli \u00f6denekler ayr\u0131lmaktad\u0131r. XV. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda Edirne ve y\u00f6resindeki k\u00fclliye niteli\u011findeki b\u00fcy\u00fck programl\u0131 yap\u0131lar \u0130\u00e7in yap\u0131lan y\u0131ll\u0131k harcamalar\u0131 belirleyen muhasebe bilan\u00e7olar\u0131nda, \u201cmeremmet\u201d \u0130\u00e7in de muntazam harcamalar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r[139<\/a>]. A\u015fa\u011f\u0131da bir tablo halinde verilen \u00f6deneklerin her zaman b\u00fcy\u00fck onar\u0131m \u0130\u00e7in harcanmad\u0131\u011f\u0131m, aynr\u0131a, ayn\u0131 vakfa ba\u011fl\u0131 ba\u015fka yap\u0131lar \u0130\u00e7in de kullan\u0131labilece\u011fini unutmamak gerekir.<\/p>\n\n\n\n Tablo 1.<\/a><\/p>\n\n\n\n Harcama kalemleri incelendi\u011finde, genellikle \u00e7at\u0131 onar\u0131m\u0131, s\u0131va ve badanalar\u0131n yenilenmesi, ocaklar\u0131n basit onar\u0131m\u0131 vb. rutin i\u015flerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Onar\u0131m \u00f6deneklerinin t\u00fcm giderler i\u00e7indeki yerinin az olmas\u0131, bu \u00f6\u011feye ba\u011flanabilir. Esasl\u0131 onar\u0131mlar ise \u00f6zel ke\u015fifler ve yeterli \u00f6deneklerle yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B-Hazine Kaynaklar\u0131:<\/em> Yap\u0131n\u0131n ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu vakf\u0131n art\u0131k gelir getirmemesi halinde, do\u011fan afetler ya da sava\u015f s\u00fcresince ivedi ve ek harcama gerektiren program d\u0131\u015f\u0131 onar\u0131mlar Hazine’den kar\u015f\u0131lanabilmektedir. Bunun \u0130\u00e7in Divan taraf\u0131ndan karar al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir. VIII. ONARIMCILAR<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131m i\u015flemlerinin \u00e7e\u015fitli a\u015famalar\u0131nda g\u00f6rev yapan ki\u015filerin nitelik ve say\u0131lan da incelenmesi gerekli bir konudur.<\/p>\n\n\n\n Onar\u0131mlarla ilgili bilgiler vakfiyelerden, muhasebe bilan\u00e7olar\u0131ndan, ke\u015fif ve tamir defterlerinden, \u015feriye sicillerinden ve Divan h\u00fck\u00fcmlerinden elde edilmektedir. Bunlardan, \u00f6zellikle vakfiye ve muhasebe bilan\u00e7olar\u0131nda onar\u0131mc\u0131lara ili\u015fkin \u015fu bilgiler yer al\u0131r:<\/p>\n\n\n\n XIII. y\u00fczy\u0131l vakfiyelerinde din \u0130\u015fleri ve y\u00f6netimle g\u00f6revli ki\u015filerin say\u0131s\u0131 ve alacaklar\u0131 \u00fccretler, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak belirlenmekte iken, ayni \u00f6zenin onar\u0131mc\u0131lar \u0130\u00e7in g\u00f6sterilmedi\u011fi saptanmaktad\u0131r, \u00f6rne\u011fin, Celalettin Karatay Vakfiyesinde, Kervansarayda, m\u00fctevelli, naz\u0131r, imam, m\u00fcezzin, hanc\u0131, hamamc\u0131n\u0131n g\u00f6revlendirilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, \u00fccretleri belirlenmi\u015ftir [146<\/a>].Ayn\u0131 ki\u015finin Medrese Vakfiyesinde, m\u00fcderris, m\u00fcezzin ve \u00f6\u011frencilerin \u00fccretlerinin, da\u011f\u0131t\u0131lacak yeme\u011fin nitelik ve niceli\u011finin belirlenmesine kar\u015f\u0131n onar\u0131mc\u0131larla ilgili bir h\u00fck\u00fcm bulunmamaktad\u0131r. Bak\u0131rer, bu durumu bir olas\u0131l\u0131kla devaml\u0131 bir onar\u0131m kadrosu bulunmamas\u0131na, ancak gerektik\u00e7e eleman g\u00f6revlendirilmesine ba\u011flamaktad\u0131r[147<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Sel\u00e7uklu ve Beylikler d\u00f6neminde ticaret ile u\u011fra\u015fan ki\u015filer, sanat\u00e7\u0131lar\u0131 bir araya getiren esnaf \u00f6rg\u00fctleri aras\u0131nda mimar ve yap\u0131yla ilgili konularda \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n adi bulunmamaktad\u0131r. S\u00f6zen ve S\u00f6nmez, bu durumu, bu gruplar\u0131n gezginci olmalar\u0131na ba\u011flamaktad\u0131r [148<\/a>]. B\u00f6ylece Bak\u0131rer’in g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc daha da ge\u00e7erlik kazanmaktad\u0131r. Onar\u0131mc\u0131larla ilgili bilgi eksildi\u011fi XIV. y\u00fczy\u0131l Vakfiyelerinde de s\u00fcrmektedir. 761 H. (1359 M.) tarihli Sultan Orhan vakfiyesi [149<\/a>], Murat I\u2019in Bursa \u0130maret Vakfiyesi [150<\/a>],818 H. (1415 M.) tarihli Karamano\u011flu Ali Bey Vakfiyesi[151<\/a>] vb. 14. y\u00fczy\u0131l vakfiyeleri ilgili yap\u0131larda \u00e7al\u0131\u015fan hizmetlilerin nitelikleri ve \u00fccretlerine ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmler i\u00e7ermekte, onar\u0131mla ilgili elemanlardan ise bahsetmemektedirler.<\/p>\n\n\n\n \u0130ncelenen vakfiyeler aras\u0131nda onar\u0131mc\u0131larla ilgili ilk h\u00fck\u00fcmler Y\u0131ld\u0131r\u0131m Bayezid\u2019in 802 H. (1400 M.) tarihli vakfiyesinde yer al\u0131r [152<\/a>]. Vak\u0131f \u015fartlar\u0131 s\u0131ralan\u0131rken 15. madde\u2019de 2 mimar\u0131n g\u00f6revlendirildi\u011fi, bunlar\u0131n herbirine g\u00fcnde 2 dirhem, ayr\u0131ca ayda bir m\u00fcd bu\u011fday verilece\u011fi belirlenmi\u015ftir. Fatih Sultan Mehmed\u2019in 874 H. (1469 M.) Emir Sultan Vakfiyesi\u2019nde[153<\/a>] \u201c…evkaf\u0131n meremmet ve tamirine bakan kimseye…\u201d g\u00fcnde 1 dirhem \u00fccret ayr\u0131ca y\u0131lda 4 m\u00fcd ve 18 keyl bu\u011fday verilmesi h\u00fckme ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130shak Pa\u015fa’n\u0131n 891 H. (1486 M.) tarihli vakfiyesinde, her yap\u0131 ya da yap\u0131 grubu i\u00e7in ayr\u0131 ki\u015filer g\u00f6revlendirildi\u011fi izlenmektedir. \u0130neg\u00f6l\u2019de 1 mimar\u0131n g\u00fcnde 2 dirhem, Ankara\u2019da 1 mimar\u0131n g\u00fcnde 3 dirhem \u00fccret alaca\u011f\u0131 vakfiye h\u00fck\u00fcmleri aras\u0131ndad\u0131r [154<\/a>]. 1134 H. (1721 M.) tarihli Kara Ahmet Pa\u015fa Vakfiyesi\u2019nde yap\u0131lar\u0131n s\u00fcrekli onar\u0131m\u0131n\u0131 yapacak bir kimsenin bulunaca\u011f\u0131 ve kendisine 4 dirhem verilece\u011fi belirtilmi\u015ftir[155<\/a>]. XVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan sonra olu\u015fturulan vakfiyelerde, onar\u0131mla ilgili h\u00fck\u00fcmler giderek basitle\u015fmekte, g\u00f6revliler aras\u0131nda onar\u0131mc\u0131lar\u0131n adlar\u0131na yine rastlanmamaktad\u0131r. Karaosmano\u011flu Mustafa A\u011fa\u2019n\u0131n 1165 H. (1752 M.) tarihli vakfiyesinde hizmetliler aras\u0131nda onar\u0131mc\u0131lar bulunmamakta[156<\/a>], 1790 M. tarihli Abd\u00fclhamit I. Vakfiyesi\u2019nde [157<\/a>], yap\u0131lacak hizmetler, verilecek \u00fccretler ve da\u011f\u0131t\u0131lacak yiyecekler konusunda \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiler bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131n onar\u0131mla ilgili hi\u00e7bir s\u00f6zc\u00fc\u011fe rastlanmamaktad\u0131r. Karaosmano\u011flu Hac\u0131 Osman A\u011fa\u2019n\u0131n 1208 H. (1793 M.)[158<\/a>], Kayseri-Ra\u015fit Efendi K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nin 1212 H. (1797 M.)[159<\/a>] tarihli vakfiyeleri de, onar\u0131mc\u0131lar konusunda hi\u00e7bir h\u00fck\u00fcm i\u00e7ermeyen belgeler aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Fatih Sultan Mehmed\u2019in \u0130stanbul\u2019daki Cami ve \u0130mareti ile Ayasofya evkaf\u0131na ait 875 H. (1479 M.) tarihli vakfiyesinde bu kez onar\u0131mc\u0131lar\u0131n yapacaklar\u0131 hizmetler ayr\u0131 ayr\u0131 belirtilmi\u015f, su yolcu, kur\u015funcu vb. zanaatkarlar\u0131n da s\u00fcrekli onar\u0131m kadrosuna al\u0131nmalar\u0131 h\u00fckme ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r [160<\/a>]. Bu h\u00fck\u00fcmler \u015f\u00f6yle \u00f6zetlenebilir [161<\/a>].<\/p>\n\n\n\n -Onar\u0131m i\u00e7in gerekli malzeme ve aletleri teminle g\u00f6revli iki ki\u015fi. Bunlar ayr\u0131ca \u201cbenna\u201d, \u201cneccar\u201d ve \u201chaccar\u201dlar\u0131n da temininden sorumlu olacaklard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n -Yap\u0131 ve \u00e7at\u0131 i\u015flerinden anlayan, kur\u015fun ve hamam onar\u0131m\u0131nda \u201csanatinin galibi\u201d, yap\u0131lar\u0131n duvarlar\u0131, tavanlar\u0131 ve di\u011fer onar\u0131mlar\u0131nda bilgili 10 ki\u015fi. Bunlardan biri gerektik\u00e7e kubbe kur\u015funlar\u0131n\u0131 onaracak, bir tanesi kur\u015funlar\u0131n \u201c\u0130slah\u0131\u201d konusunda uzman olacak, bir usta \u201cHamamlar dolab\u0131\u201d ve bununla ilgili hususlarda g\u00f6rev yapacakt\u0131r. Di\u011fer 7 usta, d\u00fckkan, hamam, ev, su yollar\u0131 ve di\u011fer binalar\u0131n hizmetinde g\u00f6rev alacaklard\u0131r. Murad II. nin Edirne\u2019deki yap\u0131lar\u0131 ile ilgili 895 H. (1489 M.) tarihli Vakfiye\u2019de \u201c…termim i\u015fleri i\u00e7in 5 adet meremmetci…\u201d g\u00f6revlendirilmi\u015f, bunlar\u0131n \u201c…kur\u015fun ve su yolu umuru…\u201d ile ev, d\u00fckkan ve hamamlar\u0131n onar\u0131mlar\u0131n\u0131 yapacaklar\u0131 belirtilmi\u015ftir[162<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Vakfin onar\u0131m\u0131yla g\u00f6revli ki\u015filer aras\u0131ndaki bu uzmanla\u015fma 1.505 M. tarihli Bayezid II. Vakfiyesinde[163<\/a>], Hafsa Sultan\u2019\u0131n Manisa’da olu\u015fturdu\u011fu 1522 M. tarihli Vakfiyesinde [164<\/a>], 1627 M. tarihli \u0130stanbul, Yeni Cami Vakfiyesinde [165<\/a>], \u0130stanbul-\u015eehzadeba\u015f\u0131, Damat \u0130brahim Pa\u015fa Kulliyesi\u2019nin 1141 H. (1728 M.) tarihli Vakfiyesi’nde [166<\/a>] \u00e7ok belirgin olarak izlenebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n Muhasebe bilan\u00e7olar\u0131, onar\u0131m sonras\u0131 bilgileri i\u00e7ermeleri bak\u0131m\u0131ndan vakfiyelere oranla \u00e7ok daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 kaynaklard\u0131r. Bu belgelerde, onar\u0131mc\u0131lar\u0131n nitelikleri, say\u0131lan, adlan, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 sureler gibi bir\u00e7ok konuda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu belgelerden edinilen ilk bilgi, onar\u0131mc\u0131lar\u0131n, o yap\u0131 ya da yap\u0131 grubunda bulunan g\u00f6revliler aras\u0131ndaki yeridir. Burada onar\u0131mc\u0131 3 durumda g\u00f6r\u00fclmektedir:<\/p>\n\n\n\n
II. Y\u00d6NTEM<\/p>\n\n\n\n
U\u011frad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerlerin hemen hepsinde bir\u00e7ok eski paralara rastlad\u0131m [6<\/a>]. T\u00fcrklerin bazen bunlar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131k olarak kulland\u0131klar\u0131m g\u00f6rd\u00fcm. Bunlar\u0131n ad\u0131 onlar\u0131n tabirinde ‘gavur mang\u0131r\u0131’d\u0131r… Bu eski paralara olan merak\u0131m dolay\u0131s\u0131yla kuyumcular\u0131 ziyaret ediyordum. Bunlardan birisi kendisinde bir m\u00fcddet \u00f6nce bir hayli eski para bulundu\u011funu, ancak bir i\u015fe yaramad\u0131klar\u0131ndan eriterek kupa yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyince hayret ve \u00fcz\u00fcnt\u00fc \u0130\u00e7inde kald\u0131m…\u201d<\/p>\n\n\n\n
Busbecq 1560 y\u0131l\u0131nda \u0130zni\u011fi ziyaretinde \u015fu olaya tan\u0131k olmu\u015ftur[19<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n
Tanzimat-\u0131 Hayriye\u2019nin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla… vak\u0131f topraklar\u0131 maliye hazinesi taraf\u0131ndan zaptedilip \u00f6\u015fr\u00fc al\u0131nmaya ba\u015fland\u0131… bu gelir aylara b\u00f6l\u00fcn\u00fcp vak\u0131flara verilirdi… daha sonra devlet b\u00fct\u00e7esinde a\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fck\u00e7e, azalta azalta vak\u0131flar gelirleri ger\u00e7ek gelirlerinin d\u00f6rtte birine indirildi… Camilerin gelirlerinin \u00e7o\u011fu vak\u0131f topraklar\u0131 gelirleri oldu\u011fundan, pek \u00e7ok hay\u0131r sahiplerinin yapt\u0131rd\u0131klar\u0131 hay\u0131rlar\u0131n, kendi hallerine b\u0131rak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 herkes g\u00f6rmektedir.\u201d<\/p>\n\n\n\n\n
\n
\n
\n
Bu konudaki titizli\u011fin d\u00fczeyi yine ayn\u0131 mevzuatta yer alan \u015fu h\u00fck\u00fcmden anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r:<\/li>\n\n\n\n
Bir vakfiyede \u015fu b\u00f6l\u00fcmler bulunur[80<\/a>]:<\/p>\n\n\n\n\n
\n
”\u2026has\u0131l olan icaratden akarat-\u0131 mezburenin tamir ve tecdide muhta\u00e7 olan mevazi\u2019i ba-marifet-i naz\u0131r m\u00fctevellisi yedile… tamir ve tecdid olunduktan sonra…\u201d
Ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fckler 1208 H. (1793 M.)\u2019de d\u00fczenlenen Karaosmano\u011flu Hac\u0131 Osman A\u011fa Vakfiyesinde de yer almaktad\u0131r[92<\/a>].<\/li>\n\n\n\n\n
\n
“… Hassa Mimarlar\u0131ndan Mahmud Halife vard\u0131kta zikrolunan camilerin ve muallimhanenin \u00fczerine varup.. tamiri laz\u0131m olanlar\u0131… tahmin-i sahihle ittir\u00fcp ne mikdar ak\u00e7e ile tecdid ve ta\u2019mir olunaca\u011f\u0131n bildiresin… [98<\/a>]\u201d<\/p>\n\n\n\n\n
\n
\n
Uluk\u0131\u015fla-Adana yolu \u00fczerindeki \u00c7ak\u0131d Han’\u0131n 1141 H. (1728 M.) de haz\u0131rlanan onar\u0131m ke\u015ffi iyi bir \u00f6rnektir [111<\/a>]. (Ek: 1) Edirne’de 1165H. (1752 M.) depremi sonras\u0131nda \u00fc\u00e7 \u015eerefli Camisinin onar\u0131m\u0131 \u0130\u00e7in yap\u0131lan on haz\u0131rl\u0131klar da olduk\u00e7a zengin ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir sureci sergiler[112<\/a>]. Onar\u0131m \u0130\u00e7in Divan’dan gelen y\u00f6nerge \u00fczerine, Kadi Efendi, Edirne Bostanc\u0131ba\u015f\u0131s\u0131, Bayezid Vakf\u0131 M\u00fctevellisi, Beldenin ayan ve a\u011falar\u0131, Edirne Ba\u015fmiman, ta\u015f\u00e7\u0131 ve kur\u015funcu ba\u015f\u0131lar ve konuyla ilgili di\u011fer ki\u015filerden olu\u015fan bir kurul birinci ke\u015ffi ve onar\u0131m raporunu haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Uygulanamayan bu ke\u015fiften 4 y\u0131l sonra, yine Kadi ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda, bostanc\u0131ba\u015f\u0131, hassa mimarlar\u0131ndan Abdullah ve Hasan Halifeler, bir ta\u015f\u00e7\u0131, bir hamamc\u0131, belde mimar\u0131 Mehmet Said, kur\u015funcu ve di\u011fer ilgililer ikinci ve daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir ke\u015fif haz\u0131rlayarak Divan’a g\u00f6ndermi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n\n
Onar\u0131m ke\u015fifleri ve raporlar\u0131. Mimarba\u015f\u0131 taraf\u0131ndan bir defter halinde Defterdarl\u0131\u011fa sunulmaktad\u0131r [130<\/a>]. Defterdarl\u0131\u011f\u0131n, ke\u015fif bedellerinin saptanmas\u0131 ve onar\u0131m harcamalar\u0131 konusunda \u00e7ok titiz davrand\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. \u00d6rne\u011fin, Hama’da harap bir hamam\u0131n onar\u0131m sonras\u0131 getirece\u011fi gelir ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, onar\u0131m\u0131 yerine sat\u0131lmas\u0131n\u0131n daha yararl\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131 incelettirilmi\u015ftir[131<\/a>]. Edirne’de H\u0131z\u0131rl\u0131k’\u0131n onar\u0131m\u0131 \u0130\u00e7in Mimar Sinan\u2019a yaz\u0131lan 979 H. (1571 M.) tarihli h\u00fck\u00fcmde[132<\/a>]: \u201c…H\u0131z\u0131rl\u0131k’\u0131n onar\u0131ma muhta\u00e7 olan yerlerini onar\u0131p ne kadar ak\u00e7a harcand\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131p bildiresin. Sa\u00e7up savurmaktan ve gereksiz harcamalardan sakinisin’ denmektedir. Ke\u015fif tutarlar\u0131 toplu olarak \u00f6denmemekte, i\u015fe ba\u015flan\u0131lmas\u0131 \u0130\u00e7in Defterdarl\u0131k\u00e7a uygun g\u00f6r\u00fclen bir miktar para verilmektedir[133<\/a>].<\/li>\n\n\n\n
Y\u00f6rede haz\u0131rlanan ke\u015fifin divan taraf\u0131ndan onanmas\u0131ndan sonra bu ke\u015fif bir h\u00fck\u00fcmle y\u00f6reye g\u00f6nderilerek \u0130\u015fin ba\u015flamas\u0131na izin verilmektedir. Bu izinde, onar\u0131m\u0131n ba\u015flayabilmesi \u0130\u00e7in yerine getirilmesi gereken ko\u015fullar belirtilmekte[134<\/a>], onar\u0131ma kimsenin engel olmamas\u0131 da istenebilmektedir.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
Onar\u0131m\u0131n tamamlanmas\u0131ndan sonra, i\u015flemlerin, kurallara uygun yap\u0131l\u0131p yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirlenmesi ve son ke\u015ffin yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n![\"\"\/](\"https:\/\/belleten.gov.tr\/img\/table.png\")
<\/a><\/figure>\n\n\n\n
1100 H. (1688 M.)\u2019de \u0130zmir Kad\u0131s\u0131na bir h\u00fck\u00fcm g\u00f6nderilerek [140<\/a>]B\u0131y\u0131kl\u0131zade Camisi’nin onar\u0131m\u0131 \u0130\u00e7in vakf\u0131n durumunun yeterli olmad\u0131\u011f\u0131, bu nedenle giderlerin \u201cHaremeyn Malinden kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131n uygun g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc belirtilmi\u015ftir.
\u00c7ok yayg\u0131n olmamakla beraber hay\u0131r yapmak isteyen ki\u015filerin onar\u0131ma katk\u0131da bulunmas\u0131 [141<\/a>], vak\u0131f m\u00fctevellisinin kendi \u00f6zkaynaklar\u0131n\u0131 kullanmas\u0131[ 142<\/a>], l\u00fczumsuz oldu\u011fu belirlenen kimi vak\u0131f g\u00f6revlilerinin i\u015flerine son verilip, gelir fazlas\u0131n\u0131n harcanmas\u0131[143<\/a>], \u00fcst d\u00fczey ta\u015fra y\u00f6neticilerinin \u201chaslar\u0131ndan \u00f6denek ayr\u0131lmas\u0131 [144<\/a>], y\u00f6re halk\u0131ndan para toplanmas\u0131 [145<\/a>], kaynak yaratan hususlar aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n\n
\n