Ay\u015feg\u00fcl K\u0131l\u0131\u00e7<\/p>\n\n\n\n
Anahtar Kelimeler:<\/strong> Evrenos Bey, Prank\u0131 \u0130sa, Pranko Lazarat, Evrenos Bey’in k\u00f6keni<\/p>\n\n\n\n Giri\u015f<\/strong><\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey, Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin Balkanlara ge\u00e7i\u015f ve yerle\u015fme s\u00fcrecinde rol oynayan en \u00f6nemli uc beylerinden biridir. \u0130stisnas\u0131z b\u00fct\u00fcn erken d\u00f6nem Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nda, Evrenos Bey\u201fin askeri ba\u015far\u0131lar\u0131ndan bahsedildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6zellikle I. Murad d\u00f6neminde Osmanl\u0131 uc te\u015fkil\u00e2t\u0131 i\u00e7inde g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131lar nedeniyle kendisine Uclar\u0131n Beyi<\/em> unvan\u0131 tevcih edilen Evrenos Bey\u201fi bu kadar \u00f6nemli k\u0131lan sadece askeri ba\u015far\u0131lar\u0131 de\u011fildir. Askeri g\u00fcc\u00fcne paralel olarak, ekonomik g\u00fcc\u00fcn\u00fc de Balkanlar i\u00e7in harcam\u0131\u015ft\u0131r. Balkanlarda Osmanl\u0131 fetihlerinin kal\u0131c\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan Evrenos Bey, \u015fehirle\u015fmeye, T\u00fcrk-\u0130slam n\u00fcfusunun artmas\u0131na da \u00f6nemi katk\u0131da bulunmu\u015ftur. Yapt\u0131\u011f\u0131 imar faaliyetleri, kurdu\u011fu vak\u0131flarla fethetti\u011fi b\u00f6lgelerin ekonomik ve sosyal yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Bu \u00f6zelli\u011fi nedeniyle di\u011fer ak\u0131nc\u0131 aileleri olan Mihalo\u011fullar\u0131, Malko\u00e7o\u011fullar\u0131, Turahano\u011fullar\u0131 gibi ailesinin kendi ad\u0131yla an\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f, y\u00fczy\u0131llarca devam edecek bir ailenin k\u00f6klerini fethetti\u011fi b\u00f6lgeye salm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Peki bu Evrenos Bey kimdir ve nas\u0131l biridir? Evrenos Bey\u201fin bug\u00fcn Yunanistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunan Yenice-i Vardar\u201fdaki (\u038a\u03b1\u03bd\u03b9\u03b7\u03b6\u03ac\/ Giannitsa) t\u00fcrbesinde yap\u0131lan yenileme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda mezar\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bulunan kemiklerin yakla\u015f\u0131k 1,80 cm. boyunda bir insana ait oldu\u011funun tespit edilmesi, Gelibolulu \u00c2li\u201fnin ifadesiyle \u201cyak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 bir uc beyi\u201d ve \u201cboylu poslu\u201d[1<\/a>] olan Evrenos Bey\u201fin ayn\u0131 zamanda Orta\u00e7a\u011f \u00f6l\u00e7\u00fclerine g\u00f6re uzun boylu oldu\u011funu g\u00f6stermektedir[2<\/a>] . Ne var ki, Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131na g\u00f6re g\u00fc\u00e7l\u00fc ve g\u00f6z\u00fc kara bir komutan olan Evrenos Bey hakk\u0131nda \u00e7ok az \u015fey bildi\u011fimizi g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u00dcstelik Osmanl\u0131 tarihinin en \u00f6nemli \u015fahsiyetlerinden biri olmas\u0131 nedeniyle ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilgisini \u00e7ekmi\u015f, \u00f6nemi vurgulanm\u0131\u015f, hatta biraz pop\u00fclarize dahi edilmi\u015f bir tarihi ki\u015filik olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin Balkanlara ge\u00e7i\u015f ve yerle\u015fme s\u00fcrecini anlatan b\u00fct\u00fcn eserlerde Evrenos Bey\u201fin askeri faaliyetlerine yer verildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir[3<\/a>] . Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar incelendi\u011finde Evrenos Bey\u201fden bahsetmeden \u201cErken Osmanl\u0131 Tarihi\u201d veya bir \u201cBalkan Tarihi\u201d yazman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin kurulu\u015f d\u00f6nemi \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda da Evrenos Bey\u201fin ad\u0131 ge\u00e7mektedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00f6zellikle Evrenos Bey\u201fin etnik k\u00f6kenine dair yorumlar mevcuttur[4<\/a>] . Bunlar\u0131 inceledi\u011fimizde esas\u0131nda Evrenos\u201fun etnik k\u00f6ken tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin kurulu\u015f teorilerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Evrenos Bey\u201fin M\u00fcsl\u00fcman veya ihtida etmi\u015f bir H\u0131ristiyan olmas\u0131, bu teorilerden her birine olan inanc\u0131 g\u00fc\u00e7lendirecek bir arg\u00fcman olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Di\u011fer taraftan Evrenos Bey \u00fczerine baz\u0131 m\u00fcstakil \u00e7al\u0131\u015fmalar da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ansiklopedi maddesi ve makalelerden olu\u015fan bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n de\u011feri yads\u0131namaz ve \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n referans kayna\u011f\u0131 olmu\u015flard\u0131r[5<\/a>].<\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey hakk\u0131nda bildiklerimizin \u00e7o\u011funu d\u00f6nemin Osmanl\u0131 ve Bizans kaynaklar\u0131na bor\u00e7luyuz. Ne zaman do\u011fdu\u011fu, kaynaklarda ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman ka\u00e7 ya\u015flar\u0131nda oldu\u011fu ve ka\u00e7 ya\u015f\u0131nda iken \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcne dair bir bilgiye sahip de\u011filiz. Sadece \u00f6l\u00fcm tarihinin 17 Kas\u0131m 1417 oldu\u011funu t\u00fcrbesinde bulunan kitabeden biliyoruz[6<\/a>] . Evrenos Bey\u201fin nerede do\u011fdu\u011fu, ne zaman bir Osmanl\u0131 ak\u0131nc\u0131s\u0131 oldu\u011funa dair bilgi k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131 ise kaynaklar\u0131n tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131k kay\u0131tlar\u0131ndan ibarettir. Bu nedenle Evrenos Bey \u00fczerine yap\u0131lan modern ara\u015ft\u0131rmalarda onun bilinmeyenleri hakk\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ifade edilmi\u015ftir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda Evrenos\u201fun ki\u015fisel hik\u00e2yesi \u00fczerine kaynaklardaki \u00e7ok az bilginin do\u011fru oldu\u011fu \u00f6n kabul\u00fcyle bir kurgu yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin, onun \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde y\u00fcz ya\u015f\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015f oldu\u011funa dair g\u00f6r\u00fc\u015f, Evrenos Bey hakk\u0131nda yaz\u0131lan tedkik eserlerde tekrar edilmektedir[7<\/a>] . Ne zaman do\u011fdu\u011fu bilinmeyen Evrenos Bey\u201fin ya\u015f\u0131na dair bu tahminin, onun Karesi \u00fcmeras\u0131ndan oldu\u011funu kabul etmelerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu kay\u0131tlar XVI. y\u00fczy\u0131lda yazan \u0130bn-i Kemal ve Hoca Saadeddin gibi Osmanl\u0131 kronik yazarlar\u0131na aittir. Asl\u0131nda \u00c2\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de ve Ne\u015fri gibi erken d\u00f6nem yazarlar\u0131, Evrenos Bey\u201fin ad\u0131n\u0131 ilk defa Gelibolu\u201fnun fethinden sonra Konurhisar\u201f\u0131n Hac\u0131 \u0130lbeyi\u201fne verilip, kendisinin ise ona \u201cyarar yolda\u015f\u201d b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatarak zikretmeye ba\u015flarlar[8<\/a>] . Dolay\u0131s\u0131yla Evrenos Bey\u201fin askeri hayat\u0131n\u0131n, bilinen en erken kaynaklarda asl\u0131nda 1357 civar\u0131nda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Tedkik eserlerde, Evrenos Bey\u201fin Karesi \u00fcmeras\u0131ndan oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek, -bu beylik 1335-45 tarihleri aras\u0131nda fethedildi\u011fine g\u00f6re[9<\/a>] – onun 1300\u201fl\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda do\u011fmu\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fine dair bir varsay\u0131mla hareket edildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere bu g\u00f6r\u00fc\u015fler, Evrenos Bey\u201fin hem do\u011fdu\u011fu yere, hem k\u00f6kenine, hem de ya\u015f\u0131na dair bir varsay\u0131mdan ibarettir.<\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey Hakk\u0131nda \u015eimdiye Kadar Yap\u0131lan Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n De\u011ferlendirilmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey \u00fczerine yap\u0131lm\u0131\u015f modern \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tarih\u00e7esi XIX. y\u00fczy\u0131la kadar inmektedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce ilk olarak J.V. Hammer-Purgstall\u201f\u0131n on ciltlik Osmanl\u0131 Tarihi (Geschichte des Osmanischen Reiches)<\/em> adl\u0131 eserinde Evrenos Bey \u00fczerine baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya koydu\u011fu bilinmektedir. Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131na h\u00e2kimiyeti tart\u0131\u015f\u0131lmayan Hammer, Evrenos Bey\u201fin Bursa\u201fn\u0131n Rum tekfuru iken ihtida etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc \u0130dris-i Bitlis\u00ee\u201fye dayand\u0131rmaktad\u0131r. Evrenos Bey\u201fden bahsederken: \u201cKaresi H\u00fck\u00fcmeti, Hac\u0131 \u0130lbe\u011fi\u201fne verilerek, vezirleri Ece Be\u011f ve Bursa\u201fn\u0131n eski Rum kumandan\u0131 iken \u0130slam\u201f\u0131 kabul etmi\u015f olan Evrenos Be\u011f\u201fi onun maiyetine verdiler\u201d \u015feklinde kaydetmi\u015ftir[10<\/a>]. Yani Hammer\u201fe g\u00f6re Evrenos Bey bir m\u00fchted\u00eedir. Bursa komutan\u0131 iken M\u00fcsl\u00fcman olarak Karesi \u00fcmeras\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Hammer\u201fin kaynak olarak g\u00f6sterdi\u011fi \u0130dris-i Bitlisi\u201fnin eserinde: \u201col tekv\u00fbr-\u0131 Bursa evvela Evrenos-\u0131 b\u00ee-hay\u00e2[11<\/a>] idi\u201d<\/em> \u015feklinde kaydedildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr[12<\/a>]. \u0130dris-i Bitlis\u00ee\u201fnin bahsetti\u011fi d\u00f6nem i\u00e7in verdi\u011fi H. 706 y\u0131l\u0131 (1306- 1307) tarihin hatal\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yine de Evrenos Bey\u201fin 1417\u201fde vefat etti\u011fini hat\u0131rlarsak Bursa\u201fn\u0131n 1326\u201fda fethedildi\u011fi tarihte kale tekfuru olabilmesi i\u00e7in en az 1300\u201fl\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda do\u011fmu\u015f olmas\u0131 gerekirdi. Ayr\u0131ca eserin ilerleyen sayfalar\u0131nda Evrenos Bey\u201fin Karesi \u00fcmeras\u0131ndan oldu\u011funa dair bir bilgi de bulunmaktad\u0131r[13<\/a>]. Hammer\u201fin bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, kurulu\u015f teorisinde Bizansl\u0131 g\u00fc\u00e7lerin etkili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu nedenle g\u00f6sterdi\u011fi iki kaynaktan Evrenos Bey\u201fi Karesili Beyler aras\u0131nda kaydeden Hoca Saadeddin[14<\/a>] yerine \u0130dris-i Bitlisi\u201fnin ilk kayd\u0131na inanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u011flamda Hammer\u201fin Evrenos Bey hakk\u0131ndaki yorumu daha da anla\u015f\u0131l\u0131r olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kroniklerin, yazarlar\u0131n tarih g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re kullan\u0131lmas\u0131 e\u011filimi Hammer\u201fden sonra yap\u0131lan neredeyse b\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalarda izlenebilmektedir. \u00d6rne\u011fin 1883-1884 y\u0131llar\u0131nda Me\u015f\u00e2hir-i \u0130sl\u00e2m<\/em>\u201fda Evrenos Bey \u00fczerine ilk m\u00fcstakil \u00e7al\u0131\u015fma say\u0131lan Hamid Vehbi\u201fnin makalesi de bu a\u00e7\u0131dan dikkatle incelenmesi gereken eserlerden biridir[15<\/a>]. Bu makale, Evrenos\u201fun gen\u00e7li\u011finin de Karesi vilayetinde ge\u00e7ti\u011fi, hatta bu d\u00f6nemden itibaren Osmanl\u0131 hizmetinde \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 istedi\u011fine dair kayna\u011f\u0131 olmayan hik\u00e2yelerle doludur[16<\/a>]. Yine de verdi\u011fi \u00f6nemli bilgilerin yan\u0131nda Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131ndaki bilgiler d\u00f6nemin tarih yaz\u0131m\u0131 \u00fcsl\u00fbbuyla harmanlam\u0131\u015f ve ortaya kaynaklar\u0131 bilinmeyen baz\u0131 hik\u00e2yeler \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Esas\u0131nda Evrenos\u201fun biyografisine dair kapsaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma say\u0131lan Vehbi\u201fnin makalesi, 1927\u201fde yay\u0131mlanan \u0130slam Ansiklopedisi<\/em>\u201fnin ilk yay\u0131n\u0131ndaki \u201cEwrenos\u201d maddesinin yazar\u0131 J. H. Mordtmann\u201f\u0131 da etkilemi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Hammer gibi b\u00fcy\u00fck bir tarih\u00e7inin aksine Mordtmann, Evrenos\u201fun Karesili beylerden iken Sultan Orhan zaman\u0131nda Osmanl\u0131 hizmetine girdi\u011fini kaydetmi\u015ftir[17<\/a>]. \u00dcstelik Mordtmann\u201f\u0131n, 1916\u201fte yay\u0131mlanan H. A. Gibbons\u201fun Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u201fnun Kurulu\u015fu (The Foundation of the Ottoman Empire)<\/em> adl\u0131 \u00fcnl\u00fc eserindeki iddialardan hi\u00e7 bahsetmedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Gibbons\u201fun, Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin nas\u0131l kuruldu\u011funa dair teorilerini burada yeniden tart\u0131\u015facak de\u011filiz. Gibbons\u201fun, \u201c400 \u00e7ad\u0131rl\u0131k a\u015firetten\u201d imparatorlu\u011fa ge\u00e7i\u015fte T\u00fcrklerin bunu becerecek medeniyetten uzak oldu\u011funa, mutlaka ihtida etmi\u015f Bizansl\u0131lar\u0131n rol\u00fc olmas\u0131 gerekti\u011fine olan inanc\u0131 bilinmektedir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerden Evrenos Bey de pay\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Gibbons\u201fa g\u00f6re Evrenos, Bizans\u201fa ba\u011fl\u0131 Bursa \u015fehrinin tekfuruyken Osmanl\u0131 ku\u015fatmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda yard\u0131m g\u00f6ndermeyen Bizans imparatoruna k\u0131zarak M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015f ve yan\u0131ndakilerle beraber Osmanl\u0131lara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[18<\/a>]. Anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi Evrenos Bey de tarih yaz\u0131m\u0131n\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131ndan biri olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey\u201fin Rum tekfuru oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn Hammer ve Gibbons\u201ftan sonra Bursa tarihini yazan V. Kandes adl\u0131 bir yerel bir Rum tarih\u00e7i taraf\u0131ndan da tekrarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz[19<\/a>]. Kaynak zikretmeyen bu yazara g\u00f6re Evrenos Bey asl\u0131nda \u201cOrnos\u201d ya da \u201cEvrenos\u201d ad\u0131ndaki Bizansl\u0131 Bursa tekfurudur ve kenti 1326\u201fda Orhan\u201fa teslim etmi\u015ftir. Kentin teslim edilmesinin ard\u0131ndan baz\u0131 H\u0131ristiyanlar\u0131n Bizans\u201fa kar\u015f\u0131 ya\u015fad\u0131klar\u0131 hayal k\u0131r\u0131kl\u0131klar\u0131 ve \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak amac\u0131yla M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu belirten Kandes, Evrenos\u201fun Bursa\u201fn\u0131n eski kale kumandan\u0131 oldu\u011funu anlatmaktad\u0131r[20<\/a>]. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere Evrenos Bey\u201fin bir Rum tekfuru oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Hammer\u201fden sonra yayg\u0131nla\u015fan bir anlat\u0131n\u0131n giderek faraziyelerle s\u00fcslenen bir hik\u00e2yeye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015feklidir. Ancak Evrenos Bey\u201fin 1326\u201fda fethedildi\u011fi bilinen Bursa\u201fn\u0131n Rum tekfuru olabilmesi m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fi gibi, Bursa\u201fn\u0131n kale kumandan\u0131 Saroz ile isminin kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gayet a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Evrenos\u201fun hayat\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131, gerek m\u00fcstakil \u00e7al\u0131\u015fmalarda gerekse \u00e7e\u015fitli erken Osmanl\u0131 tarihinin konu edildi\u011fi eserlerde incelenmi\u015ftir. Bu eserlerdeki g\u00f6r\u00fc\u015flerin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na girmeden \u00f6nce bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n genel \u00f6zellikleri hakk\u0131nda birka\u00e7 noktay\u0131 belirtmek faydal\u0131 olacakt\u0131r. \u00d6ncelikle, XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda da Evrenos\u201fun k\u00f6kenine dair yap\u0131lan yorumlarda Hammer\u201fin g\u00f6r\u00fc\u015flerini benimseyenleri g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bunlardan bir k\u0131sm\u0131, Gibbons gibi inan\u00e7lar\u0131na esir olarak bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri tekrarlam\u0131\u015flar bir k\u0131sm\u0131 da farkl\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f olmamas\u0131ndan dolay\u0131 aynen kabul etmi\u015flerdir. Zamanla Hammer\u201fin g\u00f6r\u00fc\u015flerini bilin\u00e7li bir \u015fekilde reddeden yeni g\u00f6r\u00fc\u015fler de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Yani Evrenos\u201fun Rum veya H\u0131ristiyan k\u00f6kenli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011funu ileri s\u00fcrenlerin a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n say\u0131s\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da da bahsedece\u011fimiz gibi zamanla artm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu eserlerde Evrenos\u201fun faaliyetleri hakk\u0131nda herhangi bir g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Yine de Osmanl\u0131 hizmetine girmeden \u00f6nceki d\u00f6nemine dair birbirinin z\u0131dd\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler zikredilmi\u015ftir. Bu nedenle s\u00f6z konusu eserleri ikiye ay\u0131rarak, Evrenos\u201fun T\u00fcrk oldu\u011funu ve olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenler olarak tarif etmek hatal\u0131 olmayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kronolojik olarak s\u0131ralamak gerekirse, F. K\u00f6pr\u00fcl\u00fc\u201fn\u00fcn Gibbons\u201fun g\u00f6r\u00fc\u015flerine kar\u015f\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc eserine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Evrenos\u201fu isminin etimolojik k\u00f6keniyle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz[21<\/a>]. K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Evrenos ad\u0131n\u0131n Evren+uz\u201fun birle\u015fmesinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, iddia edildi\u011fi gibi Rum d\u00f6nmesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve eski T\u00fcrk aristokrasisine mensup oldu\u011funu belirterek, Gibbons\u201fun aksine Bizans\u201ftan ihtida edenlerin ancak birka\u00e7 ki\u015fiden ibaret oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk\u00e7e\u201fde bir isim eki olarak kullan\u0131lmayan sondaki \u2013os ekini \u00e7\u0131kararak, \u201cevren\u201d kelimesinin anlam\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Kutadgu Bilig<\/em>\u201fde evren, k\u00e2inat, \u00e2lem, devr\u00e2n, felek; uz ise usta, m\u00e2hir, sanatk\u00e2r anlam\u0131na gelmektedir[22<\/a>]. \u201cEvren\u201d ya da \u201cevran\u201d\u0131n T\u00fcrk\u00e7e anlam\u0131 ise ejderha, b\u00fcy\u00fck y\u0131land\u0131r[23<\/a>]. Bu a\u00e7\u0131dan bakanlar yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz \u2013os ya da A\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de\u201fnin yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde \u201cEvren\u201d- uz, olarak okuyup, bu kelimeyi de T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirerek anlam kazand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey\u201fin T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011funu iddia edenlerden K\u00e2ni, \u00f6zellikle Rum k\u00f6kenli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131ktan sonra: \u201c\u00f6zbe\u00f6z T\u00fcrko\u011flu T\u00fcrkt\u00fcr ve Akkoyunlu T\u00fcrklerindendir\u201d<\/em> demektedir[24<\/a>]. Ona g\u00f6re babas\u0131 \u0130sa Bey, Bozoklu Han\u201f\u0131n o\u011fullar\u0131ndan biridir. Evrenos\u201fun b\u00fcy\u00fckbabas\u0131 Bozoklu Han, yedi o\u011fluyla birlikte Anadolu\u201fya geldikten sonra Ertu\u011frul Bey\u201fin hizmetine girmi\u015f ve ona silah arkada\u015fl\u0131\u011f\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu konuyu destekleyen herhangi bir kaynak g\u00f6stermeyen K\u00e2ni\u201fnin g\u00f6r\u00fc\u015fleri, kendisinden sonraki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan da kabul g\u00f6rmemi\u015f ve referans g\u00f6sterilmemi\u015ftir. K\u00e2ni\u201fnin, Evrenos Bey\u201fin Rum k\u00f6kenli oldu\u011funu iddia edenlere kar\u015f\u0131 makalesini kaleme ald\u0131\u011f\u0131, keskin ifadelerinden anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ayn\u0131 \u015fekilde 1933\u201fte yazan Ahmet Refik, T\u00fcrk ak\u0131nc\u0131lar\u0131n\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131 makalesinde \u201cEvrenos O\u011fullar\u0131\u201d ad\u0131na bir ba\u015fl\u0131k ay\u0131rm\u0131\u015f ve meselenin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na girmeden Evrenos\u201fu Karesi Beyi Aclan Bey\u201fin adamlar\u0131ndan biri olarak tarif etmi\u015ftir[25<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131\u201fn\u0131n ve \u0130. Hamdi Dani\u015fmend\u201fin 1947\u201fde yazd\u0131klar\u0131 eserlerinde ise Evrenos Bey\u201fin Bursa\u201fda kale muhaf\u0131z\u0131 iken Bursa\u201fn\u0131n fethinden sonra Orhan Bey hizmetinde g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sonradan M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fan bir komutan oldu\u011funu iddia ettikleri g\u00f6r\u00fclmektedir[26<\/a>]. Gibbons\u201fa at\u0131fta bulunan Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc 1964\u201fte \u0130slam Ansiklopedisi\u201f<\/em>ne yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cEvrenos\u201d maddesinde d\u00fczelterek Evrenos\u201fun Karesi emirlerinden oldu\u011funu belirtmi\u015ftir[27<\/a>]. Benzer \u015fekilde, I. M\u00e9likoff\u201fun 1965\u201fte Encyclopedia of Islam\u201f<\/em>daki \u201cEvrenos\u201d maddesinde de k\u00f6keni hakk\u0131nda herhangi bir yorumda bulunulmam\u0131\u015f, Karesi emiri olarak tarih sahnesine \u00e7\u0131kmas\u0131ndan bahsedilmi\u015ftir[28<\/a>]. Meselenin kesin kanaatlerle ifade edilemeyece\u011finin fark\u0131nda olduklar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ayr\u0131ca Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131\u201fn\u0131n bu makalesinde, ilk defa \u00d6.L. Barkan taraf\u0131ndan tespit edilen bir vak\u0131f kayd\u0131na dayanarak, Evrenos\u201fun babas\u0131 \u0130sa Bey\u201fin, Pranko veya Frank\u0131 (P\u0131rang\u0131) l\u00e2kapl\u0131 \u0130sa Bey adl\u0131 biri oldu\u011funu ilk defa duyurdu\u011funu belirtmek gerekir[29<\/a>]. Barkan\u201f\u0131n bu kay\u0131tlar\u0131, Evrenos\u201fun k\u00f6kenine dair tart\u0131\u015fmalara yeni bir boyut kazand\u0131rm\u0131\u015f, bu tarihten sonraki tart\u0131\u015fmalar bir bak\u0131ma babas\u0131n\u0131n lakab\u0131 ve Evrenos\u201fun etnik k\u00f6keni \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131\u201fn\u0131n bu yeni bulguyu yazmas\u0131na ra\u011fmen yeni bir yorum yapmamas\u0131 ilgin\u00e7tir. Sadece anmakla yetinmi\u015f ve ard\u0131ndan Evrenos i\u00e7in \u201cKarasi-o\u011fullar\u0131n\u0131n emirlerinden idi\u201d<\/em> c\u00fcmlesiyle devam etmi\u015ftir[30<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Daha sonraki y\u0131llarda, Evrenos \u00fczerine \u00f6zel bir \u00e7al\u0131\u015fma yapmamalar\u0131na ve kaynak g\u00f6stermemelerine ra\u011fmen baz\u0131 bilim adamlar\u0131 kanaatlerini belirtmekten \u00e7ekinmemi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin Evrenos Bey\u201fin sonradan M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu belirten Shaw, Fisher ve ondan naklen Goodwin de onun Rum k\u00f6kenli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnenler aras\u0131ndad\u0131r[31<\/a>]. Benzer \u015fekilde D. Nicol, eserinde Evrenos Bey\u201fi Osman Bey\u201fin silah arkada\u015flar\u0131 aras\u0131nda sayarak, Michael VIII. Paleologos (1225-1282) d\u00f6neminde ya\u015fayan bir T\u00fcrk komutan\u0131 olarak ifade etmi\u015ftir. Ancak 1417 y\u0131l\u0131nda vefat etti\u011fini bildi\u011fimiz Evrenos\u201fun tarih sahnesine \u00e7\u0131kabilece\u011fi bir tarih olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r[32<\/a>]. Osmanl\u0131 tarih\u00e7isi C. Imber\u201fin, Evrenos\u201fla ilgili bir tart\u0131\u015fmaya girmemi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, onun T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011funu kabul etti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Imber\u201fe g\u00f6re Makedonya\u201fn\u0131n fatihi Evrenos Bey, T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 iken, kuzeydo\u011fu Bulgaristan\u201fdaki Mihalo\u011flu ailesi ise H\u0131ristiyanl\u0131ktan d\u00f6nme idiler[33<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Baz\u0131 Yunanl\u0131 tarih\u00e7iler taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan tedkik eserlere de Evrenos Bey\u201fin k\u00f6keni konu edilmi\u015ftir. Bunlara g\u00f6re Evrenos, H\u0131ristiyan k\u00f6kenli bir Osmanl\u0131 komutan\u0131d\u0131r[34<\/a>]. Bu yazarlardan Sideridou ve Salamanga\u201fya g\u00f6re Evrenos Gazi, b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle k\u00f6keni Epir b\u00f6lgesinden olan H\u0131ristiyan d\u00f6nme bir aileye mensuptur. XII. y\u00fczy\u0131lda \u0130slamiyet\u201fi kabul eden \u00fcnl\u00fc Bizans ailelerinden Vranas (\u0392\u03c1\u03b1\u03bd\u03ac\u03c2)\u201flar \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 makalesinde Sideridou, Evrenos\u201fun da bu aileden olabilece\u011fine dair baz\u0131 etimolojik a\u00e7\u0131klamalara giri\u015fmi\u015ftir[35<\/a>]. Ancak bahsedilen \u00fcnl\u00fc aile ile Evrenos Bey aras\u0131nda somut bir ba\u011flant\u0131 kurmaktan uzak bu hipotezin yine Hammer\u201fden hareketle Evrenos\u201fu Bizans k\u00f6kenine dayand\u0131rma \u00e7abas\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r[36<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Etimolojik a\u00e7\u0131klamalarla farkl\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f ileri s\u00fcren P. Wittek\u201fe g\u00f6re, Evrenos Bey\u201fin II. \u0130zzeddin Keykavus\u201fla birlikte Bizans\u201fa s\u0131\u011f\u0131nan ve Dobruca b\u00f6lgesine yerle\u015ftirilen Gagavuz T\u00fcrklerinden olma ihtimali y\u00fcksektir[37<\/a>] . Gagavuzlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n daha sonraki y\u0131llarda Karesi b\u00f6lgesine gelerek T\u00fcrklerin hizmetinde bulunduklar\u0131n\u0131 belirten Wittek, Evrenos\u201fun bunlar aras\u0131nda Varna\u201fn\u0131n g\u00fcneyindeki Evran Da\u011f\u0131 civar\u0131ndan gelmesi sebebiyle ad\u0131n\u0131 buradan alm\u0131\u015f olabilece\u011fini belirtmektedir. Ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc K. Karpat\u201f\u0131n da payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek gerekir[38<\/a>]. Ancak bu a\u00e7\u0131klamay\u0131 do\u011frulayacak bir kaynak yoktur.<\/p>\n\n\n\n Evrenos hakk\u0131nda D\u0130A<\/em>\u201fda yay\u0131mlanm\u0131\u015f olan F. Ba\u015far\u201f\u0131n \u201cEvrenoso\u011fullar\u0131\u201d maddesi ise en son \u00e7al\u0131\u015fmalardan biridir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada k\u00f6keni hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131lara girilmemesine ra\u011fmen hem babas\u0131n\u0131n hem de Evrenos\u201fun ad\u0131na dair farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerin \u00f6zetlendi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Di\u011fer yandan yazar\u0131n, Karesi emirlerinden iken Osmanl\u0131 h\u00e2kimiyetine kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti\u011fi Evrenos Bey i\u00e7in T\u00fcrk soyundan geldi\u011fine inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz[39<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Son on y\u0131lda Evrenos\u201fa ayr\u0131lm\u0131\u015f en kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n H. Lowry taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek gerekir. G\u00f6r\u00fc\u015flerinin ve tespitlerinin bir k\u0131sm\u0131na kat\u0131lmasak da ge\u00e7mi\u015fte yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00fczerine baz\u0131 yeni yorumlar getirmesi \u00f6nemlidir. \u0130lk olarak 2003 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan Erken D\u00f6nem Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin Yap\u0131s\u0131<\/em> adl\u0131 eserinde Evrenos Bey\u201fin k\u00f6keni konusuna \u00f6nemli bir yer ay\u0131ran yazar, daha sonra Evrenos Bey veya ailesinden bahseden d\u00f6rt ayr\u0131 kitap daha yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r[40<\/a>]. Bu eserlerinde do\u011frudan Evrenos Bey\u201fin hayat\u0131 konu edilmemi\u015fse de Balkanlarda ona ait izlere dair bilgiler bulunmaktad\u0131r. Ancak bizim i\u00e7in, Evrenos \u00fczerine g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 eseri \u00f6nemlidir. Lowry\u201fnin bu eserini yazmaktaki as\u0131l amac\u0131n\u0131n Erken Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin kurulu\u015funa dair teorileri yeniden de\u011ferlendirmek ve kendi teorisini kan\u0131tlamak oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Temel olarak P. Wittek\u201fin ortaya att\u0131\u011f\u0131 \u201cgaz\u00e2\u201d teorisine kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u201cya\u011fmac\u0131 konfederasyonu\u201d teorisinin arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 eserinde, Evrenos\u201fu da bu ba\u011flamda ele alm\u0131\u015ft\u0131r. P. Wittek, F. K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, H. \u0130nalc\u0131k gibi tarih\u00e7ilerin g\u00f6r\u00fc\u015flerine kar\u015f\u0131 en temel itiraz\u0131n\u0131n erken d\u00f6nem Osmanl\u0131 uc toplumunu motive eden unsurun \u201cgaz\u00e2\u201d de\u011fil bir talan ekonomisi etraf\u0131nda ittifak yapan H\u0131ristiyan ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ortak \u00e7\u0131kar ili\u015fkileri oldu\u011fu kan\u0131s\u0131ndad\u0131r[41<\/a>]. Bu teorilere konumuz d\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011fu i\u00e7in yer vermiyoruz. Ancak eserin b\u00fct\u00fcn\u00fcne bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ileri s\u00fcr\u00fclen fikirler, esas\u0131nda Gibbons\u201fun tezlerinin y\u00fcz y\u0131l sonra yeniden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde iddias\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Bir bak\u0131ma, modern tarih\u00e7ilikte s\u0131k\u00e7a rastland\u0131\u011f\u0131 \u00fczere belirli bir kurgu yap\u0131ld\u0131ktan sonra kaynaklar\u0131n buna g\u00f6re yorumlanmas\u0131 y\u00f6nteminin s\u0131n\u0131rlar\u0131 bu \u015fekilde zorlanm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Lowry, Evrenos\u201fa dair yorumlar\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce Spandounes\/Spandugnino\u201fnun eserinden yapt\u0131\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131 ile ilgili b\u00f6l\u00fcme ba\u015flamaktad\u0131r[42<\/a>]. Al\u0131nt\u0131ya g\u00f6re Mihal Bey, Evrenos Bey ve Turahan Bey\u201fin Osman Bey ile birlikte Michael Palaiologos (1261-1282) zaman\u0131nda birer \u00e7ete reisleri olduklar\u0131, ancak tek ba\u015flar\u0131na ba\u015far\u0131l\u0131 olamayan bu d\u00f6rt ki\u015finin aralar\u0131nda lider olarak Osman\u201f\u0131 se\u00e7tikleri belirtilmektedir. Ancak Osman bir bey de\u011fil e\u015fitler aras\u0131nda birinci bir a\u011fabey olacakt\u0131r[43<\/a>]. Bu anlat\u0131 Lowry\u201fnin teorisinin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. Burada Lowry \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak Osmanl\u0131 ve Bizans y\u00f6netici elitlerine yak\u0131n bir ismin, Spandounes\u201fin ge\u00e7 XV. y\u00fczy\u0131la ait eserini kaynak alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu teoriyi ise, Evrenos Bey\u201fin ve benzer \u015fekilde Mihal Bey\u201fin \u201cmelik\u201d unvanlar\u0131yla hitap edilmesiyle desteklemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, bu unvan\u0131n tesad\u00fcfen verilmedi\u011fini ve \u201csadece hanedan \u00fcyelerine verilen bir unvan oldu\u011funu\u201d belirtmi\u015ftir[44<\/a>]. Ancak Lowry\u201fnin Spandounes\u201ften ald\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6rt-aile teorisi<\/em>ni yeterince destekleyemedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca Lowry\u201fnin bu teori ile M. \u00d6z\u201f\u00fcn de belirtti\u011fi gibi Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin kurumla\u015fmas\u0131nda ulema k\u00f6kenli b\u00fcy\u00fck ailelerin (\u00c7andarl\u0131 gibi) katk\u0131lar\u0131n\u0131 da g\u00f6z ard\u0131 etti\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Yani, XV. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131na y\u00f6neltilen s\u0131k\u0131 ele\u015ftirel s\u00fczgecin, Spandounes\u201fin eserine uygulanmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir[45<\/a>]. Esas\u0131nda Lowry\u201fnin Spandounes\u201fi tan\u0131t\u0131rken yazd\u0131klar\u0131, bu kayna\u011f\u0131n anlat\u0131s\u0131 \u00fczerine bir teori in\u015fa edilemeyece\u011fini de ortaya koymaktad\u0131r. Bu ki\u015finin Kantakouzenos hanedan\u0131yla akraba oldu\u011funu ve Osmanl\u0131 meselelerine yabanc\u0131 olmayan bu soylunun uzun s\u00fcre Osmanl\u0131 Serez\u201finde ve \u0130stanbul\u201fda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. Sultan II. Murad\u201f\u0131n kar\u0131s\u0131 S\u0131rp Prensesi Mara\/Maria, Spandounes\u201fin b\u00fcy\u00fck teyzesidir. Bu sayede Osmanl\u0131 hanedan\u0131yla akrabal\u0131k ba\u011flar\u0131 da olan Spandounes, Osmanl\u0131 tarihini yazmak i\u00e7in yine akrabalar\u0131ndan olan iki Osmanl\u0131 pa\u015fas\u0131ndan da bilgi alm\u0131\u015ft\u0131r. Lowry\u201fnin tespitlerine g\u00f6re bu akrabalar, kendileri de birer m\u00fchtedi olan Hersekz\u00e2de Ahmed Pa\u015fa ve Mesih Pa\u015fa\u201fd\u0131r[46<\/a>]. Spandounes\u201fin bu pa\u015falar\u0131n anlat\u0131lar\u0131n\u0131 do\u011fru kabul etmesi Lowry taraf\u0131ndan do\u011fal kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu pa\u015falar\u0131n neden b\u00f6yle bir hik\u00e2ye anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 sorgulamaz. Oysa m\u00fchtedi olan pa\u015falar\u0131n \u201cEvrenos Bey\u201d gibi \u00fcnl\u00fc bir komutanla kendilerini \u00f6zde\u015fle\u015ftirmi\u015f olma ihtimallerini g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekir. Keza Spandounes\u201fin bahsetti\u011fi ad\u0131 ge\u00e7en d\u00f6rt ki\u015finin 1261-1282 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bir d\u00f6nemde bir arada olduklar\u0131na dair kronolojinin yazar\u0131n kendisi taraf\u0131ndan da mant\u0131kl\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Lowry\u201fnin bu yorumlar\u0131 ile yeniden Gibbons tezlerine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131l\u0131yor. Gibbons\u201fun asl\u0131nda Bizans tarih\u00e7isi Nicephoros Gregoras\u201fa dayanarak Bursa muhaf\u0131z\u0131 Saroz\u201fu Evrenos olarak yazd\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir[47<\/a>]. Gregoras\u201fta b\u00f6yle bir bilginin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Lowry, \u00c2\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de\u201fde anlat\u0131lan Bursa kalesinin Orhan Gazi\u201fye teslimi hik\u00e2yesini aktarm\u0131\u015ft\u0131r[48<\/a>]. Bu hik\u00e2yede \u00c2\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de, Orhan ile Bursa\u201fn\u0131n Bizansl\u0131 muhaf\u0131z\u0131 Saroz aras\u0131nda bir diyalogdan bahseder[49<\/a>]. Bu diyaloga g\u00f6re Orhan, Rum Saroz\u201fa neden kaleyi teslim ettiklerini ve \u00e7ok ceset oldu\u011funu sorar. Saroz da Osmanl\u0131lar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 ve bask\u0131s\u0131ndan dolay\u0131 zay\u0131f d\u00fc\u015ft\u00fcklerini, \u00e7evredeki halk\u0131n kendileri yerine Osmanl\u0131lara itaat etmelerinden dolay\u0131 da zay\u0131f d\u00fc\u015ferek teslim olduklar\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Direnmeyenlerin rahata kavu\u015ftuklar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in kendilerinin de buna heves ettiklerini ve a\u00e7l\u0131ktan insanlar\u0131n \u00f6ld\u00fcklerinden ve bu nedenle de teslim olduklar\u0131ndan bahseder. Ancak \u00c2\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de\u201fdeki bu hayali diyalo\u011fu aktaran yazar, Saroz\u201fun neden Evrenos say\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fine dair soruya herhangi bir yorumda bulunmam\u0131\u015ft\u0131r. Saroz\u201fun on y\u0131l s\u00fcren Bursa ku\u015fatmas\u0131ndan sonra \u015fehri teslim etti\u011fi bilinmektedir. Bu ki\u015finin etraftaki ko\u015fullar\u0131 ve s\u00fcreci de\u011ferlendirecek kadar kalede bulundu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu durumda, 1417 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc bilinen, hatta 1413 y\u0131l\u0131nda halen sava\u015f meydan\u0131nda olan Evrenos\u201fun yakla\u015f\u0131k y\u00fcz ya\u015f\u0131nda at s\u0131rt\u0131nda sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmemiz gerekir.<\/p>\n\n\n\n Yazar\u0131n bir di\u011fer tezi, yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz gibi Prangi\/Pirangi lakab\u0131ndan dolay\u0131 babas\u0131 \u0130sa Bey\u201fin Katalan paral\u0131 askerlerinden olma ihtimalidir[50<\/a>]. Bu tez ile \u00d6. L. Barkan\u201f\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bu kay\u0131tlardaki lakab\u0131n, Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131\u201fn\u0131n da \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi Frengi\/Franki\u201fye olan ses benzerli\u011fi nedeniyle Katalanlarla ilgili olma ihtimalini tart\u0131\u015fmaktad\u0131r[51<\/a>]. Katalan kronik yazar\u0131 Muntaner ve Pachymeres\u201fi kaynak g\u00f6steren Lowry, o d\u00f6nemde Bizans i\u00e7in toplanan paral\u0131 askerler aras\u0131nda Katalanlar\u0131n da bulundu\u011funu kaydetmi\u015f, hatta 1305\u201fte Katalanlardan ayr\u0131lan bir grubun Osmanl\u0131 hizmetine ge\u00e7ti\u011fini belirtmi\u015ftir. Bu nedenle de Frenk \u0130sa\u201fn\u0131n ve o\u011flu Evrenos\u201fun Bizans, Karesi ya da Osmanl\u0131 hizmetine girmi\u015f Katalanlardan olabilece\u011fi ihtimalini belirtmi\u015ftir. B\u00f6ylece bir M\u00fcsl\u00fcman ismi ta\u015f\u0131mayan Evrenos\u201fun k\u00f6kenine a\u00e7\u0131kl\u0131k getirebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen yazar, babas\u0131 i\u00e7in de Rumlar\u0131n Katalanlara \u201eFranki\u201f demesinden yola \u00e7\u0131karak T\u00fcrk hizmetine girmi\u015f Avrupal\u0131 paral\u0131 askerlerden biri olma ihtimalini savunmu\u015ftur[52<\/a>]. E\u011fer babas\u0131na lakap olan bu kelime Osmanl\u0131 defter ve belgelerinde rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fekliyle sadece \u201cPrank\u0131\u201d olsayd\u0131 bu ihtimali g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alabilirdik. Ancak a\u015fa\u011f\u0131da inceleyece\u011fimiz gibi Evrenos Bey M\u00fclkn\u00e2mesi\u201fnde ve torunu \u0130sa Bey\u201fin vakfiyesinde bu lakaba Branko\/Pranko olarak da rastl\u0131yoruz. Ayr\u0131ca, \u0130sa Bey ger\u00e7ekten \u201cAvrupal\u0131\u201d anlam\u0131na gelen bir Frengi olsayd\u0131, ge\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ge\u00e7it ve k\u00f6ylere -anlam veremedi\u011fimiz ve y\u0131llard\u0131r tart\u0131\u015f\u0131lanPrank\u0131 kelimesini de\u011fil, \u201eFrenk\u201f ismini b\u0131rak\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 k\u00e2tiplerinin \u0131srarla Prank\u0131 hatta baz\u0131 kay\u0131tlarda Branko \u015feklinde kaydetmi\u015f olmas\u0131, bize bu kelimenin Frenk\u201fden gelmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131ca\u201fda \u201eb\u201f ve \u201ep\u201f harfleri kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilecek kadar benzerdir. Pek \u00e7ok kay\u0131tta bu iki di\u015fli harfin noktas\u0131\/noktalar\u0131 belirsizdir. Ancak \u201cp\u201d ve \u201cf\u201d harfleri kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmayacak kadar farkl\u0131d\u0131r. Bu lakap, Prank\u0131\/Branko gibi versiyonlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir kay\u0131tta Franki\/Frenki \u015feklinde de ge\u00e7memektedir. Bu nedenle bu lakab\u0131n Franki \u0130sa ya da Frank \u0130sa olarak yorumlanabilmesi kanaatimizce olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Sonu\u00e7 olarak Lowry\u201fnin Evrenos\u201fun k\u00f6keni veya ad\u0131na dair niha\u00ee bir \u00f6nerisi yoktur. Ancak tezlerinde iddia etti\u011fi gibi Evrenos\u201fun ister Katalan k\u00f6kenli ister Rum olsun bir m\u00fchtedi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Evrenos\u201fun kim oldu\u011fu, ne zaman tarih sahnesine \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 konular\u0131nda pek \u00e7ok g\u00f6r\u00fc\u015f ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n onun kim oldu\u011funa dair meraklar\u0131, asl\u0131nda Evrenos\u201fun erken Osmanl\u0131 d\u00f6neminde oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fcn \u00f6neminden kaynaklanmaktad\u0131r. Lowry\u201fin eserinde de a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi onun bir m\u00fchtedi olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi, kendi tezlerini g\u00fc\u00e7lendiren bir kan\u0131t olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer yandan, yukar\u0131da s\u0131k\u00e7a zikretti\u011fimiz gibi Evrenos\u201fun Karesi \u00fcmeras\u0131ndan bir ak\u0131nc\u0131 oldu\u011funa dair g\u00f6r\u00fc\u015flerin de ayn\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla sorgulanmas\u0131 gerekmektedir. Esas\u0131nda bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn de sa\u011flam kan\u0131tlar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. Daha \u00f6nce belirtti\u011fimiz gibi Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131na kronolojik olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Evrenos\u201fun Karesi \u00fcmeras\u0131ndan bir ak\u0131nc\u0131 beyi oldu\u011funu zikredenlerin XVI. y\u00fczy\u0131ldan sonra yaz\u0131lm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Ayr\u0131ca \u00c2\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de, Ne\u015fri ve \u0130bn-i Kemal gibi erken d\u00f6nem kronik yazarlar\u0131n\u0131n eserlerinde Rumeli\u201fye ge\u00e7i\u015f hik\u00e2yesi anlat\u0131l\u0131rken, Karesili beylerden Ece ve Faz\u0131l beylerin ad\u0131 verilmi\u015f, Evrenos Bey\u201fden ise hi\u00e7 bahsedilmemi\u015ftir[53<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey\u201fin ad\u0131 \u00c2\u015f\u0131kpa\u015faz\u00e2de ve Ne\u015fri\u201fnin eserlerinde ilk defa 1357\u201fdeki Konurhisar\u201f\u0131n fethi bahsinde zikredilmi\u015fti. Bu tarihte hen\u00fcz Hac\u0131 \u0130lbeyi\u201fne \u201cyarar yolda\u015f\u201d b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilen bu kaynaklara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Evrenos\u201fun hen\u00fcz askeri kariyerinin ba\u015flar\u0131nda oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Dolay\u0131s\u0131yla ge\u00e7 d\u00f6nem Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131n\u0131n Karesi beylerinin yan\u0131na Evrenos\u201fun ad\u0131n\u0131 da eklemi\u015f olma ihtimali y\u00fcksektir. \u00c7ok ge\u00e7 tarihlerde yaz\u0131lm\u0131\u015f olsalar dahi bu kaynaklar\u0131n tamamen g\u00f6z ard\u0131 edilemeyece\u011fini de belirtmek gerekir. Buna ra\u011fmen, Mordtmann, M\u00e9likoff, Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131 ve Ba\u015far taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, neden Evrenos Bey\u201fin hayat\u0131 anlat\u0131l\u0131rken Karesili beyler aras\u0131nda oldu\u011fu kabul edilmi\u015ftir? Bu soruya net bir cevap vermek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Gibbons\u201fun erken Osmanl\u0131 tarihinin kurgusunun \u00e7eli\u015fkileri, bu yazarlar\u0131 Evrenos\u201fun hik\u00e2yesini ba\u015fka bir kurgu i\u00e7inde de\u011ferlendirmeye y\u00f6nlendirmi\u015f olabilir. Bu noktada Karesi k\u00f6keninden bahseden kaynaklar kurgulanabilecek en mant\u0131kl\u0131 hik\u00e2yeyi sa\u011flam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Keza, en erken Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nda Evrenos\u201fun aniden ortaya \u00e7\u0131kan bir ak\u0131nc\u0131 olmas\u0131, Evrenos\u201fun ilk y\u0131llar\u0131nda dair bir kurgu yap\u0131lmas\u0131na izin vermemektedir.<\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey\u201fin Karesi \u00fcmeras\u0131ndan oldu\u011funu iddia eden ara\u015ft\u0131rmalara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kar\u015f\u0131m\u0131za bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc g\u00fc\u00e7lendiren ba\u015fka bir hik\u00e2yenin hepsinde ortak oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu yazarlara g\u00f6re 1352\u201fde Stephan Dusan\u201fa kar\u015f\u0131 destek isteyen Bizans \u0130mparatoru Kantakouzenos\u201fa giden yard\u0131m kuvvetleri aras\u0131nda S\u00fcleyman Pa\u015fa\u201fn\u0131n yan\u0131nda Evrenos Bey\u201fin de ad\u0131 ge\u00e7mektedir[54<\/a>]. Bu bilgi do\u011fru oldu\u011fu takdirde, 1345\u201fe do\u011fru Osmanl\u0131 topraklar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f olan bir Karesili beyin S\u00fcleyman Pa\u015fa\u201fn\u0131n yan\u0131nda olmas\u0131, Evrenos\u201fun Karesi k\u00f6kleriyle ilgili hik\u00e2yesini do\u011frulayacak bir kan\u0131t olmaktad\u0131r. Ancak Kantakouzenos\u201fun eserinde b\u00f6yle bir bilgiye rastlayamad\u0131k. \u00dcstelik \u0130mparator Kantakouzenos\u201fun kendi kaleme ald\u0131\u011f\u0131 eserini inceledi\u011fimizde, b\u00fct\u00fcn olaylar\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ve isimlerle aktaran imparatorun, bu olay\u0131 anlat\u0131rken S\u00fcleyman Pa\u015fa\u201fn\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka bir isimden bahsetmedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir[55<\/a>]. Dolay\u0131s\u0131yla, Evrenos\u201fun Karesi k\u00f6kenli oldu\u011funu ve bu b\u00f6lgeden Osmanl\u0131 uc kuvvetlerine kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmek i\u00e7in elimizde yeterli bilgi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. Ancak bu tespitimiz, elbette bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin tamamen ihtimal d\u0131\u015f\u0131 oldu\u011funu iddia etmek anlam\u0131na gelmemektedir. Sadece mant\u0131kl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen tarihsel bir kurgunun yeterli kan\u0131tlar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131na dair bir tespit say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca bu hik\u00e2yeye inan\u0131rsak, Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131\u201fn\u0131n iddia etti\u011fi gibi Evrenos Bey\u201fin y\u00fcz ya\u015f\u0131ndan fazla ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011funu da kabul etmemiz gerekir. Onun bu hesab\u0131 neye g\u00f6re yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Ancak Evrenos\u201fun 1317\u201fden \u00f6nce do\u011fmu\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131kt\u0131r. Kaynaklarda ya\u015f\u0131yla ilgili bir dayana\u011f\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftik. Dolay\u0131s\u0131yla Evrenos Bey\u201fin ne zaman do\u011fdu\u011fu veya ka\u00e7 y\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sadece tahmin edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Pranko Lazarat ve Avraniz\/Evraniz<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Prank\u0131 \u0130sa ve Evrenos\u2019un Ad\u0131na Dair Yeni Bulgular-<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Evrenos Bey\u201fin k\u00f6keni ve tarih sahnesine \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla ilgili hipotezlerdeki ve kaynaklardaki \u00e7eli\u015fkiler, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 Evrenos\u201fun babas\u0131 \u0130sa Bey hakk\u0131nda -Lowry\u201fnin eserinde de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi- yeni yorumlar yapmaya y\u00f6neltmi\u015ftir. Barkan\u201f\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 belgede \u201cP\u0131rangi \u0130s\u00e2 Bey\u201d olarak okudu\u011fu ismi, Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131 aktar\u0131rken: \u201cbabas\u0131 sonradan Pranko veya Frank\u0131 (Prang\u0131) lakab\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f olan \u0130sa Bey\u201fdir\u201d \u015feklinde aktarm\u0131\u015ft\u0131r[56<\/a>]. \u0130sa Bey\u201fin lakab\u0131n\u0131n sonunda \u201cy\u201d harfi ile Barkan\u201f\u0131n okudu\u011fu gibi iki ayr\u0131 kay\u0131tta daha \u201cPrank\u0131\/P\u0131rank\u0131\u201d (\u067e\u0631\u0627\u0646\u0642\u06cc (olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz[57<\/a>]. Ancak \u0130sa Bey\u201fin lakab\u0131 olarak zikredilen bu isim, \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z s\u0131ras\u0131nda farkl\u0131 telaffuzlar da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r[58<\/a>]. Sonunda \u201cvav\u201d harfi ile \u201cBranko (\u0628\u0631\u0627\u0646\u0642\u0648( [59<\/a>] veya (\u067e\u0631\u0627\u0646\u0642\u0648) Pranko [60<\/a>]\u201d \u015feklinde de kaydedilmi\u015ftir. Hatta baz\u0131 belgelerde bu lakap kullan\u0131lmadan Gazi \u0130sa Bey[61<\/a>] ya da sadece \u0130sa Bey[62<\/a>] \u015feklinde kaydedildi\u011fi de olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Ancak \u0130sa Bey\u201fin bug\u00fcne kadar tespit edilmeyen farkl\u0131 bir ismiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. \u0130sa Bey i\u00e7in kullan\u0131lan bu isim, ayn\u0131 ad\u0131 ta\u015f\u0131yan torununun yani Evrenos Bey\u201fin o\u011flu \u0130sa Bey\u201fin H. 861 (1456-57) tarihli Selanik vakfiyesinde yer almaktad\u0131r[63<\/a>]. Bu vakfiyede dikkati \u00e7eken ilk \u015fey, Evrenos\u201fun baba ad\u0131 olarak bilinen ve her belgede kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan \u201c\u0130sa Bey\u201d ad\u0131n\u0131n kaydedilmemi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Belgede Evrenos Bey\u201fin babas\u0131n\u0131n ismi \u201cPranko Lazarat (\u0627\u0644\u0632\u0627\u0631\u062a \u067e\u0631\u0627\u0646\u0642\u0648 \u201c(olarak \u015fimdiye kadar kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015fekilde ge\u00e7mektedir. \u0130lk defa rastlan\u0131lan bu bilginin, \u015fimdiye kadar yap\u0131lan Evrenos Bey ve babas\u0131n\u0131n k\u00f6kenine dair tart\u0131\u015fmalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemi a\u015fik\u00e2rd\u0131r. Bu nedenle ba\u015fka bir belgede bu bilgiyi teyit edebilecek kan\u0131tlara ula\u015fmak \u00f6nemlidir. Bu ba\u011flamda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u015ft\u0131rmalarda ilgin\u00e7 bir \u015fekilde bu Lazarat<\/em> ismine 1530 tarihli Muhasebe-i Vil\u00e2yet-i Rumili<\/em> defterinde ve ba\u015fka kay\u0131tlarda da rastl\u0131yoruz[64<\/a>]. Bu defterde Serfi\u00e7e (Servia) kazas\u0131na ba\u011fl\u0131 bir k\u00f6y ad\u0131 olarak ge\u00e7en Lazarat<\/em> ad\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131, ayn\u0131 isimle bir karyenin var olu\u015fu nedeniyle tesad\u00fcf\u00ee bir okuma olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131 olarak say\u0131labilir. Ayr\u0131ca bu kay\u0131tta \u0130sa ad\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131 da olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz belgelerde Branko\/Prank\u0131 lakab\u0131 farkl\u0131 telaffuzlarla ge\u00e7se de lakab\u0131n ard\u0131ndan mutlaka \u0130sa Bey olarak kaydedilmi\u015f oldu\u011funu biliyoruz. Vakfiyede ise sadece Pranko Lazarat<\/em> olarak kaydedilmi\u015ftir. B\u00f6ylece bug\u00fcne kadar lakap olarak bilinen bu kelimenin Evrenos Bey\u201fin babas\u0131n\u0131n ismi oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca ayn\u0131 belgede Evrenos Bey\u201fin ad\u0131n\u0131n ilk defa \u201cEvraniz\/Avraniz\u201d [ \u0627\u0648\u0631\u0627\u0646\u06cc\u0632 [\u015feklinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmas\u0131 da ilgin\u00e7tir. Bu da bize Bizans kaynaklar\u0131nda ge\u00e7en Evrenos isminin farkl\u0131 yaz\u0131m \u015fekillerini hat\u0131rlatmaktad\u0131r[65<\/a>]. Belki de ismin do\u011fru telaffuzunun Avranezis (\u0386\u03b2\u03c1\u03b1\u03bd\u03ad\u03b6\u03b7\u03c2) ya da Vranezis (\u0392\u03c1\u03b1\u03bd\u03ad\u03b6\u03b7\u03c2) \u015feklinde olabilece\u011fi ihtimalini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir[66<\/a>]. Ayr\u0131ca Evrenos Bey\u201fin 1417 tarihli mezar kitabesinde ad\u0131 Evrenoz\/Evrenuz (\u0627\u0648\u0631\u0646\u0632 (\u015feklinde kaydedilmi\u015f idi[67<\/a>]. Asl\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e okuma kolayl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayan ilk sesli harf \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman yine Bizans kaynaklar\u0131ndakine ve vakfiyede tespit etti\u011fimiz isme benzer \u015fekilde \u201cVranez\/Vraniz\u201d (\u0648\u0631\u0646\u0632 ( ad\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015fmaktay\u0131z.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer yandan, bu belgenin orijinal olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu hat\u0131ra gelebilir. Ancak bunun orijinal metne dayanan bir s\u00fbret olarak sahih oldu\u011funa dair baz\u0131 i\u015faretler s\u00f6z konusudur. Evrenos\u201fun o\u011flu Gazi \u0130sa Bey\u201fe ait bu Arap\u00e7a vakfiye, H. 1320 (1902-1903) tarihinde asl\u0131ndan kopya edilmi\u015f bir s\u00fbrettir. \u00c7ok ge\u00e7 tarihli bir suret olsa da belgenin orijinal oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemizin sebebi, H. 861 (1456-57) tarihiyle son bulmas\u0131d\u0131r. Bu tarihten sonras\u0131na ait herhangi bir bilgi eklenmemi\u015ftir. Burada dikkati \u00e7eken en \u00f6nemli \u015feylerden biri, kopyalayan k\u00e2tibin herhangi bir derkenar eklemeden, sadece bu tarihi ta\u015f\u0131yan, yani tahminimizce bir nevi tecd\u00eed edildi\u011fini g\u00f6steren bir pul yap\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. K\u00e2tibin belgeye herhangi bir m\u00fcdahalesi g\u00f6r\u00fclmemektedir. \u00d6te yandan, dikkat \u00e7eken di\u011fer bir nokta, Ar\u015fiv belgelerinde Evrenos olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bu ismin k\u00e2tip taraf\u0131ndan neden farkl\u0131 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sorusudur. K\u00e2tibin, belgeyi kopyalad\u0131\u011f\u0131 tarihte \u00fcn\u00fc y\u00fczy\u0131llard\u0131r devam eden Evrenos\u201fun ad\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f yazma ihtimali \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck olmal\u0131d\u0131r. Sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc orijinal sayabilece\u011fimiz bu belgenin bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan di\u011fer bir \u00f6nemi ise Osmanl\u0131 kronikleri gibi hanedan tarihlerinden farkl\u0131 olarak vakf\u0131n bulundu\u011fu Selanik\u201fte kaydedilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca 1456-57 gibi erken bir tarihe ait nadir bir belge olarak daha farkl\u0131 yorumlara kap\u0131 a\u00e7ma ihtimalidir.<\/p>\n\n\n\n Yeniden Prank\u0131 \u0130sa Bey<\/em> ya da s\u00f6z konusu belgedeki ad\u0131yla Pranko Lazarat<\/em>\u201f\u0131n k\u00f6kenlerine dair tart\u0131\u015fmaya d\u00f6nersek, yeni varsay\u0131mlar \u00fczerinde durabiliriz. Ancak hen\u00fcz ba\u015fka bir belgeden teyit edemedi\u011fimiz bu bilgiden yola \u00e7\u0131karak kesin sonu\u00e7lara ula\u015fman\u0131n do\u011fru olmayaca\u011f\u0131 kanaatindeyiz. Hakk\u0131nda sadece \u201cPrang\u0131\u201d lakab\u0131 bilinirken kaleme al\u0131nan yorumlar\u0131n yan\u0131nda biz de bu yeni bilgiyi de\u011ferlendirmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Bu ismin hemen bize Balkan Slavlar\u0131 aras\u0131nda yayg\u0131n olan Lazar Brankovi\u00e7 veya modern S\u0131rp isimlerinde de g\u00f6r\u00fclen Branko Lazar\u201f\u0131 hat\u0131rlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmeliyiz. Kanaatimizce \u201eFrenk\u201f kelimesinden hareketle ortaya \u00e7\u0131kan varsay\u0131mlar\u0131ndan daha az zorlama gerektiren bir \u00e7\u0131kar\u0131md\u0131r. \u00dcstelik bu varsay\u0131m\u0131 destekleyen baz\u0131 i\u015faretler vard\u0131r. E\u011fer yukar\u0131da belirtti\u011fimiz gibi bug\u00fcn de kullan\u0131lan Branko\/Pranko Lazar ismini bir i\u015faret saymazsak, tarihi metinlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Brankovi\u00e7 ad\u0131n\u0131n Pranko olarak yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u00d6rne\u011fin Bizans K\u0131sa Kronikleri\u201f<\/em>nden birinde kronik yazar\u0131 Lazar Brankovi\u00e7\u201fin babas\u0131 ve Stefan Lazarevi\u00e7\u201fin rakibi olan Vuk Brankovi\u00e7\u201fin Vounko Pranko<\/em> olarak yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.[68<\/a>] Bu kan\u0131tlar bize en az\u0131ndan Pranko kelimesinin k\u00f6kenine dair bir fikir verir. Elbette bu kay\u0131ttan hareketle \u0130sa Bey\u201fin bir S\u0131rp oldu\u011fu kesin \u015fekilde iddia edilemez. iimdilik, bu y\u00f6nde yeteri kadar kayna\u011f\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Buna ra\u011fmen, elimizdeki kay\u0131t bize Evrenos Bey\u201fin ve babas\u0131n\u0131n k\u00f6kenine dair teorilere yeni bir tart\u0131\u015fma zemini sa\u011flamas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer \u00f6nemli bir konu ise Barkan\u201f\u0131n da belirtti\u011fi gibi \u0130sa Bey\u201fin \u015fehit d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc k\u00f6y\u00fcn Balkanlarda bulunmas\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca Meri\u00e7 \u00fczerindeki bir ge\u00e7ide ve birka\u00e7 k\u00f6ye de bu ismi vermi\u015f olmas\u0131 onun bu y\u00f6rede \u015f\u00f6hret sahibi oldu\u011funu g\u00f6stermektedir[69<\/a>]. Zira Evrenos Bey\u201fin ad\u0131 kaynaklarda, Balkanlarda yap\u0131lan ilk fetihler s\u0131ras\u0131nda ge\u00e7meye ba\u015flam\u0131\u015f ve bu fetihlerin \u00f6nderli\u011fini yapm\u0131\u015ft\u0131r. Evrenos\u201fun bu co\u011frafyay\u0131 iyi bildi\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu nedenle bize Evrenos Bey\u201fin Anadolu\u201fdan \u00e7ok Balkan k\u00f6kenli olma ihtimalini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr. Aksi takdirde Barkan\u201f\u0131n da vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi o\u011fluyla birlikte Bat\u0131 Trakya\u201fn\u0131n i\u00e7lerine kadar yap\u0131lan seferlerde sava\u015farak \u015fehit d\u00fc\u015fen \u0130sa Bey dururken, Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nda Evrenos Bey tarih sahnesine yaln\u0131z \u00e7\u0131kmazd\u0131 ve bug\u00fcn aileye verilen isim Evrenos Bey\u201fin ismi olmazd\u0131[70<\/a>] .<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n\n\n\n Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u015ft\u0131rma sonucunda, bug\u00fcne kadar Evrenos Bey\u201fin babas\u0131 olarak bilinen \u0130sa Bey\u201fin ad\u0131n\u0131n XV. y\u00fczy\u0131la ait bir belgede \u201cPranko Lazarat\u201d olarak kaydedildi\u011fi tespit edilmi\u015ftir. \u0130lk defa Barkan taraf\u0131ndan duyurulan ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar tart\u0131\u015fma konusu olan \u201cPrank\u0131\u201d kelimesinin \u0130sa Bey\u201fin lakab\u0131 de\u011fil, ad\u0131 oldu\u011fu ve farkl\u0131 telaffuzlarla belgelerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bu kelimenin asl\u0131n\u0131n \u201cPranko\u201d oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyiz. Her ne kadar bu bilgiler do\u011frultusunda kesin bir yarg\u0131ya varmak g\u00fc\u00e7 olsa da bu ba\u011flamda Slav k\u00f6kenli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz Pranko Lazarat ve o\u011flu Evrenos Bey hakk\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalara da yeni bir tart\u0131\u015fma boyutu a\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131z kanaatindeyiz. Ayn\u0131 belgede Evrenos Bey\u201fin ad\u0131n\u0131n ise Evraniz\/Avraniz Bey \u015feklinde farkl\u0131 bir telaffuzda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmas\u0131 ise yine bug\u00fcne kadar ad\u0131n\u0131n nereden geldi\u011fi tespit edilemeyen Evrenos ismine a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmektedir. T\u00fcrk\u00e7e okuma kolayl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayan ilk sesli harfi \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman Bizans kaynaklar\u0131ndakine ve mezar kitabesindekine benzer \u015fekilde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan Vraniz ad\u0131, bu g\u00fcn hala Slav k\u00f6kenli halklar aras\u0131nda yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan Vranis\/Vranes ismini kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Evrenos Bey\u201fin Osmanl\u0131 kroniklerine g\u00f6re Konurhisar\u201f\u0131n fethi s\u0131ras\u0131nda Rumeli\u201fde tarih sahnesine \u00e7\u0131kmas\u0131 da onun Balkan k\u00f6kenli olma fikrini ve tezimizi kuvvetlendirmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ay\u015feg\u00fcl K\u0131l\u0131\u00e7 Anahtar Kelimeler: Evrenos Bey, Prank\u0131 \u0130sa, Pranko Lazarat, Evrenos Bey’in k\u00f6keni Giri\u015f Evrenos Bey, Osmanl\u0131 Devleti\u201fnin Balkanlara ge\u00e7i\u015f ve yerle\u015fme s\u00fcrecinde rol oynayan en \u00f6nemli uc beylerinden biridir. \u0130stisnas\u0131z b\u00fct\u00fcn erken d\u00f6nem Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nda, Evrenos Bey\u201fin askeri ba\u015far\u0131lar\u0131ndan bahsedildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6zellikle I. Murad d\u00f6neminde Osmanl\u0131 uc te\u015fkil\u00e2t\u0131 i\u00e7inde g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131lar nedeniyle kendisine Uclar\u0131n Beyi unvan\u0131 tevcih … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[98,113,93,120,83,94,86,121,115,106,114,109,82,129,88,119,130,80,89,105,84,91,81,104,92,128,122,107,108,116,102,95,110,127,126,87,96,85,97,111,99,125,101,90,123,124,103,100,117,118,112,131],"class_list":["post-122","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","tag-blogakisi","tag-blogdusunceleri","tag-bloggirisimi","tag-bloghayalleri","tag-blogilham","tag-blogkalemi","tag-blogkulturu","tag-blognotlarim","tag-blogyolculugu","tag-blogzihin","tag-dijitalanilar","tag-dijitaldunya","tag-dijitalgunluk","tag-dijitalkalem","tag-dusuncelerim","tag-gundelikyazi","tag-gunlukhikaye","tag-gunlukpaylasim","tag-gununfikri","tag-gununkonusu","tag-gununnotu","tag-gununyansimasi","tag-gununyazisi","tag-guzelhissler","tag-hayataguzelbak","tag-hissederekyasamak","tag-hissederekyaz","tag-icdunyam","tag-icimdengeliyor","tag-ictenpaylasim","tag-ictenyazilar","tag-inspirasyongucu","tag-kafamdaguzel","tag-kahveyaniblog","tag-kalemkahve","tag-kendinibul","tag-kendinleyolculuk","tag-kisiselicerik","tag-kisiselses","tag-kucukmutluluklar","tag-modernhayat","tag-notdefteri","tag-ozdeneyim","tag-ozdunyam","tag-ozgunicerik","tag-ozgunpaylasim","tag-sadegunler","tag-sadehayat","tag-samimiblog","tag-sessiznotlar","tag-yazgitsin","tag-yazidunyam"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=122"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":123,"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122\/revisions\/123"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=122"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=122"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sevenhd.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=122"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}